Người chơi cây Việt Nam dùng một bộ từ riêng để nói nhanh về tình trạng cây: vóng là cây vươn dài, nhợt vì thiếu sáng; ngộp là rễ hoặc cả cây bị bí, úng; sốc là cây phản ứng sau thay đổi đột ngột; cẩm thạch là lá có mảng màu khác xen xanh; cây mẹ là cây gốc để lấy giống; lên chậu là chuyển cây sang chậu cảnh. Hiểu đúng những từ này giúp bạn đọc nhanh lời khuyên trong hội nhóm và hỏi chính xác hơn.
Mỗi cộng đồng có tiếng lóng riêng, và giới chơi cây không ngoại lệ. Có từ mượn từ nghề làm vườn lâu đời, có từ phiên từ tiếng Anh, có từ chỉ phổ biến ở một miền hay một nhóm cây. Cách dùng có thể khác nhau đôi chút giữa các nhóm; bảng và giải thích dưới đây ghi theo nghĩa thường gặp nhất, kèm chỗ dễ hiểu nhầm. Khi gặp từ lạ trong một nhóm cụ thể, hỏi lại luôn là cách chắc nhất.
Từ chỉ tình trạng cây
Đây là nhóm từ xuất hiện nhiều nhất trong các bài hỏi bệnh và trả lời.
| Từ | Nghĩa thường dùng | Dễ nhầm với |
|---|---|---|
| Vóng | Thân, cuống lá vươn dài, lóng thưa, lá nhỏ và nhạt do thiếu sáng; sen đá vóng thì giãn lá, mất dáng hoa thị | Cây lớn nhanh khoẻ mạnh; vóng thì yếu, lá kém màu |
| Ngộp | Rễ hoặc cây bị bí: đất quá ướt, chậu không thoát nước, hoặc cây bị bọc kín, nóng ẩm | Thiếu nước; cả hai đều làm lá héo nhưng đất khác nhau |
| Úng, úng rễ | Rễ ngâm nước lâu, thiếu khí, dẫn tới thối | Thường dùng gần nghĩa với ngộp |
| Sốc | Cây khựng lại, rũ hoặc rụng lá sau thay đổi đột ngột: chuyển chỗ, thay chậu, vận chuyển, đổi nhiệt | Bệnh; sốc thường hồi sau vài tuần nếu chăm đúng |
| Cháy lá, cháy nắng | Mảng lá khô nâu hoặc bạc trắng do nắng gắt, hơi nóng | Cháy phân, cháy rễ do thừa phân, biểu hiện ở mép lá |
| Thối nhũn | Mô cây mềm nhũn, sũng nước, thâm, thường ở gốc hoặc thân mọng nước | Héo do khát; héo thì mềm nhưng khô, không sũng |
| Hồi | Cây đã qua giai đoạn sốc hoặc bệnh, bắt đầu ra lá, rễ mới | Chỉ lá căng lại sau khi tưới, chưa chắc đã hồi |
Khi hỏi bệnh, dùng từ mô tả kèm dấu hiệu cụ thể sẽ rõ hơn chỉ dùng thuật ngữ. Viết cây bị vóng, thân dài gấp đôi lúc mua, lá nhỏ và nhạt giúp người đọc hình dung đúng hơn so với chỉ viết cây bị vóng.
Từ chỉ màu lá và đặc điểm cây
Nhóm từ này hay gặp trong các nhóm kiểng lá, sen đá và khi mô tả cây để trao đổi.
| Từ | Nghĩa thường dùng | Ghi chú |
|---|---|---|
| Cẩm thạch | Lá có mảng hoặc vệt trắng, kem, vàng xen màu xanh | Phần không xanh ít diệp lục nên cây cẩm thạch thường cần sáng hơn và lớn chậm hơn bản xanh |
| Var, đột biến | Từ phiên tiếng Anh chỉ cây có lá khảm màu bất thường so với giống gốc | Nhiều cây đột biến giá trị cao thuộc mảng sưu tầm; ở mức chơi phổ thông chỉ cần hiểu nghĩa |
| Lên màu | Sen đá, lá cây chuyển sang đỏ, cam, tím khi đủ nắng hoặc gặp lạnh | Không phải bệnh; mất màu khi về chỗ thiếu sáng là bình thường |
| Rễ khí | Rễ mọc ra từ thân, đốt, lơ lửng trong không khí như ở trầu bà, monstera, si | Không cần cắt; có thể dẫn vào cột hoặc đất |
| Đốt, mắt | Chỗ trên thân nơi mọc lá, rễ khí, chồi | Khi giâm cành phải có ít nhất một đốt, cắt đoạn không có đốt thì không ra cây |
| Lá đọt, đọt non | Lá non ở ngọn đang mở | Theo dõi đọt non là cách nhanh nhất biết cây khoẻ hay không |
Một cây trông lạ màu chưa chắc đã là cẩm thạch hay đột biến; thiếu dinh dưỡng, cháy nắng, virus cũng làm lá loang lổ. Người chơi lâu năm phân biệt dựa vào việc mảng màu có ổn định qua các lá mới hay không và mặt lá có bị biến dạng không.
Từ chỉ ánh sáng: chỗ dễ hiểu sai nhất
Lời khuyên về ánh sáng là chỗ người mới hay hiểu sai nhất, vì mỗi người dùng một kiểu. Nắng trực tiếp là khi tia nắng chiếu thẳng lên lá, đặt tay vào thấy bóng sắc và thấy ấm. Sáng gián tiếp, hay sáng tán xạ, là chỗ rất sáng nhưng nắng không rọi thẳng, ví dụ cách cửa sổ một hai mét, hoặc sau rèm mỏng. Bóng râm, bóng mát là chỗ ít sáng, bóng tay mờ nhạt. Nắng xiên là nắng sáng sớm hoặc chiều muộn chiếu chéo vào nhà, đến sâu nhưng thường dịu hơn nắng trưa, trừ nắng chiều hướng Tây mùa hè vốn rất gắt.
Khi một người nói cây này cần nắng, họ có thể đang nghĩ tới ban công nắng cả ngày, hoặc chỉ là cửa sổ sáng. Khi đọc lời khuyên, hãy hỏi lại cụ thể: nắng chiếu thẳng mấy tiếng, buổi nào. Cũng vậy, cây chịu bóng không có nghĩa là sống được trong phòng tối không cửa sổ; nó chỉ có nghĩa là chịu được ánh sáng yếu hơn mức các cây khác cần.
Ở Việt Nam còn có thêm chữ nắng lưới, chỉ chỗ có lưới che nắng như nhà vườn hay sân thượng, và người bán hay nói cây đang để dưới lưới mấy lớp. Cây quen nắng lưới đem ra nắng trần dễ cháy lá; đem vào nhà thì thường thấy thiếu sáng. Hiểu chữ này giúp bạn biết cần cho cây làm quen ra sao khi mang về.
Từ chỉ nhân giống và nguồn gốc cây
Nhóm từ này hay gặp khi đổi cây, mua cây hoặc kể chuyện nhân giống.
| Từ | Nghĩa thường dùng | Ghi chú |
|---|---|---|
| Cây mẹ | Cây gốc, khoẻ, dùng để lấy cành giâm, chiết hoặc tách con | Cây mẹ khoẻ thì cây con mới khoẻ |
| Cây con, bé | Cây non tách hoặc giâm từ cây mẹ; trong nhiều nhóm hay gọi thân mật là bé | Bé ra rễ, bé lên lá là cách nói vui quen thuộc |
| Giâm, chiết, tách, ghép | Bốn cách nhân giống vô tính phổ biến ở quy mô nhà | Mỗi cách hợp với nhóm cây khác nhau |
| Cây hạt | Cây gieo từ hạt | Có thể khác cây mẹ về màu, dáng, nhất là cây lai |
| Hàng vườn | Cây trồng, dưỡng tại nhà vườn, đã quen nắng gió | Thường khoẻ hơn nhưng có thể chưa quen trong nhà |
| Hàng chợ | Cây bán phổ biến ở chợ, sạp, giá mềm, số lượng nhiều | Không mang nghĩa xấu; chỉ là phổ thông |
| Cây thuần | Cây đã quen khí hậu nơi trồng, sống ổn qua các mùa | Hay dùng với sen đá, cây nhập về |
Chuyện giâm, chiết, tách cụ thể từng bước có ở danh mục nhân giống tại nhà của trang. Ở đây chỉ cần nắm nghĩa để đọc hiểu bài trao đổi.
Từ chỉ đất, chậu và thao tác chăm
Những từ này gắn với việc làm hằng ngày, ai mới chơi cũng sẽ gặp trong tuần đầu.
| Từ | Nghĩa thường dùng | Ghi chú |
|---|---|---|
| Giá thể | Hỗn hợp trồng cây trong chậu, không nhất thiết có đất: xơ dừa, trấu hun, đá, phân trùn… | Nói giá thể thoáng là nói hỗn hợp thoát nước nhanh, có nhiều khe khí |
| Bầu, bầu đất | Khối đất ôm rễ khi rút cây khỏi chậu, hoặc túi ươm cây con | Giữ bầu là không làm vỡ khối đất khi thay chậu |
| Rễ trần | Cây được gỡ sạch đất, chỉ còn rễ, thường để gửi đi xa | Cần trồng lại sớm khi nhận |
| Lên chậu | Chuyển cây từ chậu nhựa, bầu ươm sang chậu cảnh, chậu đẹp | Khác thay chậu định kỳ cho cây đã chật chậu |
| Hạ thổ | Đưa cây, nhất là phôi bonsai, xuống trồng đất vườn hoặc chậu lớn để dưỡng cho to thân, khoẻ rễ | Dùng nhiều trong giới bonsai |
| Dưỡng | Chăm cho cây khoẻ lên, chưa tạo dáng hay bán | Dưỡng rễ, dưỡng phôi, dưỡng cây sau thay chậu |
| Bấm ngọn | Ngắt đọt ngọn để cây ra nhánh bên, tán dày hơn | Khác cắt tỉa tạo dáng, can thiệp mạnh hơn |
Có những từ dùng khác nhau giữa người chơi bonsai, sen đá và kiểng lá. Nếu một lời khuyên dùng từ mà bạn hiểu theo nghĩa khác, kết quả có thể ngược hẳn, nên hỏi lại khi không chắc.
Tiếng lóng trao đổi và rao bán trong hội nhóm
Phần giao dịch giữa người chơi có bộ từ riêng, phần lớn chung với các nhóm mua bán khác trên mạng. Pass cây nghĩa là nhượng lại cây mình đang có, thường vì hết chỗ, chuyển nhà hoặc đổi hướng chơi. Chốt là đồng ý mua. Ship là gửi qua đơn vị vận chuyển. Giao lưu, đổi cây là đổi cây lấy cây hoặc tặng cành giâm giữa người chơi, thường không tính tiền hoặc chỉ tính phí gửi.
Một số bài rao ghi cây khoẻ, cây đã ổn rễ, nghĩa là cây đã bén rễ trong chậu hiện tại, không còn lỏng lẻo. Cây mới tách, mới giâm thì người bán có tâm sẽ ghi rõ chưa ổn rễ để người mua biết mà chăm nhẹ tay. Ảnh thật nghĩa là ảnh chụp chính cây sẽ giao, không phải ảnh minh hoạ; đây là chi tiết quan trọng khi mua cây có lá màu, vì mỗi cây cẩm thạch khác nhau.
Hiểu những từ này để đọc bài cho đúng. Còn những mánh khoé trong mua bán, tráo cây hay gửi hàng, đó là chuyện thuộc các trang chuyên về giao dịch; ở góc người chơi, nguyên tắc đơn giản là hỏi rõ, xem ảnh thật, kiểm cây khi nhận như các bài khác trong danh mục này đã hướng dẫn.
Dùng thuật ngữ cho đúng: vài lời khuyên cho người mới
Thuật ngữ giúp nói nhanh, nhưng cũng làm người mới thấy bị bỏ lại phía sau. Khi bạn đã quen, hãy nhớ cảm giác đó lúc trả lời người khác: dùng thuật ngữ thì giải thích ngắn kèm theo, hoặc tả dấu hiệu thay vì chỉ nói tên. Viết cây bạn đang vóng, tức là vươn dài và nhạt vì thiếu sáng, chuyển ra gần cửa sổ hơn thì người mới hiểu ngay và làm được.
Khi chính bạn hỏi, đừng ép mình dùng từ chuyên môn nếu chưa chắc. Mô tả bằng lời thường ngày, cộng ảnh tốt, luôn đủ để người chơi lâu năm hiểu. Dùng sai một từ như ngộp thay cho khát có thể khiến người trả lời đi sai hướng ngay từ đầu.
Cuối cùng, tên cây cũng là một dạng thuật ngữ dễ gây nhầm. Một loài có thể có vài tên gọi theo miền, theo thời điểm, theo cách đặt của người bán; và cùng một tên có khi dùng cho hai cây khác nhau. Khi trao đổi về cây lạ, kèm ảnh và nếu biết thì kèm tên khoa học sẽ tránh được hiểu lầm.
Câu hỏi thường gặp
Cây bị vóng có cứu được không?
Phần thân đã vóng không co lại được. Cách thường làm là chuyển cây ra chỗ sáng hơn từ từ để phần mọc mới chắc lại, sau đó cắt phần vóng đem giâm hoặc bấm ngọn để cây ra nhánh thấp. Với sen đá, người chơi hay cắt ngọn vóng rồi giâm lại.
Ngộp và úng có phải là một không?
Trong cách nói của nhiều nhóm, hai từ gần nghĩa và hay dùng thay nhau để chỉ rễ bị bí vì ướt lâu. Ngộp đôi khi còn dùng cho cả cây bị bí nóng do bọc kín hoặc đặt chỗ không có gió. Khi đọc, xem ngữ cảnh để hiểu đúng.
Lá cẩm thạch có tự xanh lại không?
Có thể. Một số cây cẩm thạch ra lá xanh hoàn toàn khi thiếu sáng hoặc theo thời gian, người chơi gọi là mất cẩm thạch hay hồi xanh. Cắt bỏ cành ra lá xanh trơn có thể giúp giữ phần cẩm thạch, tuỳ loài.
Pass cây có phải là bán cây không?
Pass là cách nói nhượng lại cây mình đang có cho người khác, có thể có tiền hoặc không. Nó gần với bán lại đồ đã dùng hơn là kinh doanh. Khi đọc bài pass, vẫn nên hỏi kỹ tình trạng cây và xem ảnh thật như mua bình thường.
Giá thể và đất trồng khác nhau thế nào?
Đất trồng là đất tự nhiên như đất thịt, đất phù sa. Giá thể là hỗn hợp trồng cây trong chậu, có thể có đất hoặc không, gồm các vật liệu như xơ dừa, trấu hun, đá, phân hữu cơ, phối để thoát nước và giữ ẩm hợp từng loại cây.
Gặp từ lạ trong nhóm thì tra ở đâu?
Hỏi thẳng trong bài đó là cách nhanh và chắc nhất, vì nghĩa có thể khác theo từng nhóm. Có thể tìm trong nhóm xem từ đó từng được giải thích chưa. Đọc nhiều bài cùng một nhóm cây trong vài tuần, bạn sẽ quen dần.