Cây Tết trong chậu bền nhất khi được đặt ở chỗ sáng, thoáng nhưng tránh nắng gắt và luồng gió nóng hoặc lạnh thổi thẳng, tưới vừa đủ khi đất mặt khô chứ không tưới mỗi ngày, và không dời chỗ liên tục. Quất và đào chậu rụng quả, rụng nụ nhanh nhất khi bị đưa từ ngoài vườn nắng vào góc nhà tối; lan hồ điệp và cúc hỏng nhanh khi bị úng. Sau Tết, quất, mai, đào vẫn dưỡng lại được nếu nhà có ban công hoặc sân thượng đủ nắng.
Cây Tết là thứ cây nhiều gia đình Việt chỉ đặt trong nhà mỗi năm một lần, ở vị trí trang trọng nhất, nên cũng là thứ cây hay bị chăm theo cảm tính: tưới thật nhiều cho tươi, kê vào góc đẹp nhất bất kể sáng tối, bật quạt sưởi cạnh cây cho ấm. Bài này đi qua từng loại cây phổ biến ở ba miền, chỗ đặt hợp, cách giữ cây qua những ngày Tết đông khách, và việc nên làm khi Tết qua đi.
Nguyên tắc chung cho mọi cây Tết đặt trong nhà
Phần lớn cây Tết được trồng ngoài trời đến sát Tết, quen nắng và gió. Đưa vào nhà, cây đột ngột thiếu sáng, không khí tĩnh, có khi nóng vì đông người và đèn. Cây phản ứng bằng cách rụng: quất rụng lá, rụng quả non; đào rụng nụ; mai rụng hoa nhanh. Không thể tránh hết, nhưng có thể giảm nhiều.
Thứ nhất, chọn chỗ sáng nhất có thể trong không gian trưng bày: gần cửa chính, cửa sổ, giếng trời. Thứ hai, tránh luồng gió nóng của quạt sưởi, máy sưởi, sát bếp, và gió lạnh của dàn điều hoà thổi thẳng. Thứ ba, ít dời chỗ: mỗi lần dời là một lần cây phải thích nghi lại ánh sáng.
Về nước, cây Tết thường được nhà vườn tưới đẫm trước khi giao, nên vài ngày đầu đất còn ướt. Thử đất bằng ngón tay rồi mới tưới. Tưới quá tay là nguyên nhân phổ biến làm cây thối rễ ngầm, Tết xong lá mới vàng rụng hàng loạt. Tưới vào gốc, tránh tưới lên hoa.
Về chậu, cây Tết lớn như quất, đào thế, mai thường nặng. Dùng tấm lót hoặc khay dưới chậu để nước không loang ra sàn, và đặt chậu trên đế có bánh xe nếu cần đẩy vào ra; không kéo lê chậu nặng trên sàn gỗ, gạch men.
Chọn cây Tết khoẻ ngay từ lúc mua
Cây khoẻ lúc mua chịu được những ngày trong nhà tốt hơn hẳn. Khi đi chợ hoa Tết hay nhà vườn, nhìn kỹ mấy điểm:
- Lá: lá xanh, dày, bóng, không vàng úa từ trong tán, không có đốm, không có chấm trắng bám mặt dưới lá (dấu hiệu rệp sáp, rệp vảy).
- Gốc và đất: gốc chắc, lay nhẹ không lung lay trong chậu. Cây vừa được bứng từ ruộng lên chậu trước Tết vài ngày thường lung lay, rễ chưa bám, dễ rụng lá quả trong nhà.
- Quả và nụ: quất có quả đều, cuống chắc, không quả nào đã nhăn. Đào, mai có nhiều nụ ở các giai đoạn khác nhau thì hoa nở kéo dài hơn là toàn nụ cùng lúc.
- Đất chậu: đất không sũng nước, không có mùi chua; mặt chậu không có rong rêu xanh dày do tưới quá lâu ngày.
- Kích cỡ hợp nhà: đo trước chiều cao trần, lối cửa, thang máy, chỗ đặt. Cây quá lớn so với không gian vừa khó đặt chỗ sáng, vừa khó vận chuyển.
Hỏi người bán cây được bứng lên chậu từ bao lâu, đã quen chậu chưa, và họ khuyên tưới thế nào. Người bán có nghề thường nói rõ, và lời khuyên của họ hợp với cách họ đã chăm cây đó trước khi đến tay mình.
Quất cảnh: giữ quả, giữ lá qua Tết
Chỗ đặt. Quất ưa sáng, đặt gần cửa chính hoặc cửa sổ lớn. Quất đặt sâu trong phòng tối rụng lá nhanh, quả mất bóng.
Tưới. Chậu quất thường lớn, đất lâu khô trong nhà. Chỉ tưới khi đất mặt khô một hai đốt ngón tay, tưới chậm quanh gốc. Không để nước đọng dưới chậu.
Gió và nhiệt. Không đặt cạnh quạt sưởi, lò sưởi hay chỗ đốt hương liên tục. Không khí nóng khô làm lá quăn, quả nhăn và rụng.
Vận chuyển. Khi chở và khiêng quất, buộc túm tán nhẹ, đỡ chậu chứ không cầm thân. Rung lắc mạnh làm quả rụng ngay hôm đó.
Quả. Hái ăn hay hái làm mứt dần dần; quả để lâu trên cây cũng không hại, nhưng sau Tết nên hái bớt để cây đỡ mất sức.
Lá vàng, quả rụng hàng loạt. Nếu lá vàng úa từ trong tán, quả rụng nhiều cùng lúc, kiểm tra đất: đất sũng nước và có mùi chua là dấu hiệu úng, ngừng tưới và đưa cây ra chỗ thoáng. Đất khô nứt mép chậu là thiếu nước, tưới đẫm chậm vài lượt cho nước ngấm hết bầu đất.
Đêm lạnh ở miền Bắc. Những đêm rét đậm, cây đặt ngoài hiên hay sát cửa kính có thể bị gió lạnh làm rụng lá. Đêm kéo cây vào sâu hơn một chút, sáng lại đưa ra chỗ sáng.
Đào, mai vàng: canh nụ và giữ hoa
Đào chậu ở miền Bắc. Nụ chậm, Tết gần tới chưa nở: đặt chỗ sáng hơn, ấm hơn một chút. Nụ nở sớm quá: đặt chỗ mát, tránh nắng và hơi nóng để hoa nở chậm lại. Không bóc vỏ nụ hay ngâm cả chậu nước nóng theo mẹo truyền miệng, dễ làm hỏng cây.
Mai vàng chậu ở miền Nam, miền Trung. Mai trưng trong nhà vài ngày là đẹp nhất. Đặt nơi sáng, thoáng; mai thiếu sáng nụ chậm nở, hoa nhạt. Tưới vừa đủ, không để đất sũng. Việc lặt lá, canh nụ trước Tết thường nhà vườn đã làm; mua mai đã có nụ thì chủ nhà chỉ cần giữ cây ổn định.
Hoa tàn. Ngắt hoa tàn của mai và đào để cây không mất sức nuôi quả không cần thiết, cũng để sàn nhà sạch.
Đào cành, mai cành cắm bình. Cắt vát gốc cành, thay nước bình vài ngày một lần, cắt lại một đoạn gốc mỗi lần thay. Đặt bình nơi mát, tránh sát cửa gió.
Hoa chậu Tết và cách giữ trong nhà
Ngoài quất, đào, mai, các chậu hoa sau rất phổ biến trên bàn thờ, bàn khách, lối vào ngày Tết:
| Cây | Chỗ đặt hợp | Tưới | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Lan hồ điệp | Sáng gián tiếp, mát, không gió lùa | Ít, khi giá thể gần khô | Úng là thối rễ; tránh để nước đọng ở nách lá |
| Cúc mâm xôi, cúc chậu | Nhiều sáng, có thể để ngoài hiên | Đều, tưới gốc | Tưới lên bông dễ thối hoa |
| Trạng nguyên | Sáng, ấm, tránh gió lạnh | Vừa phải | Lá đỏ là lá bắc; nhựa trắng gây kích ứng da, mắt |
| Hồng môn | Sáng gián tiếp | Ẩm vừa | Họ Ráy, để xa tầm trẻ và thú cưng |
| Vạn thọ, cúc vạn thọ | Nắng, ngoài hiên, ban công | Đều | Mùi lá hăng, hợp ngoài trời hơn trong phòng kín |
Lan hồ điệp thường được ghép nhiều cây vào một chậu lớn, rêu phủ mặt. Phần rêu này giữ nước rất lâu, nên lan ghép chậu Tết bị úng nhiều hơn bị khô. Thử bằng ngón tay dưới lớp rêu trước khi tưới.
Bày cây Tết trong nhà phố và chung cư
Nhà ống có lợi thế là cửa chính rộng mở hướng ra đường, rất sáng ban ngày. Quất, đào, mai đặt ngay phía trong cửa, lệch sang phía không vướng cánh cửa và lối dắt xe, là vị trí vừa đón khách vừa đủ sáng. Đêm đóng cửa, cây ở trong nhà không bị gió lạnh và sương muối miền Bắc.
Căn hộ chung cư nhỏ hơn, cửa sổ hướng ra ban công. Cây lớn nên đặt cạnh cửa kính ban công. Quất và đào thế cao cần đo trước chiều cao trần, cửa thang máy và cửa căn hộ; nhiều người mua cây lớn về không đưa được qua thang máy. Lan, cúc, hoa chậu nhỏ hợp bàn khách, kệ tivi.
Ngày Tết nhà đông người, trẻ con chạy nhảy. Cây lớn đặt sát tường hoặc góc, không đặt giữa lối; chậu cao nặng đầu cần đế rộng để không đổ. Hoa có nhựa kích ứng hay thuộc họ Ráy đặt cao khỏi tầm trẻ nhỏ, chó mèo.
Một chú ý cuối: cây trong nhà ngày Tết hay nằm cạnh mâm cỗ, ấm chén, đèn trang trí. Dây đèn quấn quanh cây nên là đèn LED ít toả nhiệt, ổ cắm đặt cao và khô, không quấn quá chặt vào cành. Rút điện khi ra khỏi nhà và trước khi đi ngủ.
Cây Tết cỡ nhỏ cho căn hộ và bàn làm việc
Không phải nhà nào cũng có chỗ cho một gốc quất cao ngang người. Căn hộ nhỏ, phòng trọ, bàn làm việc vẫn có không khí Tết với cây cỡ nhỏ: quất mini để bàn, chậu đào thế nhỏ, mai bonsai cỡ nhỏ, chậu cúc nhỏ, lan hồ điệp một hai cành, chậu tiểu cảnh có thêm vài trái cây tí hon hay chậu sen đá đỏ hồng.
Cây nhỏ chậu nhỏ khô nhanh hơn chậu lớn, nhất là trong phòng máy lạnh hay phòng sưởi. Kiểm tra đất mỗi ngày hoặc cách ngày, tưới ít một khi đất mặt khô. Đặt sát cửa sổ hoặc dưới đèn bàn LED để cây giữ màu.
Cây Tết mini hay được bán kèm chậu trang trí kín đáy, giấy bọc, nơ. Lớp bọc giữ nước dưới đáy rất lâu; nên tháo giấy bọc ra hoặc ít nhất đổ nước đọng sau mỗi lần tưới.
Cây nhỏ còn là quà Tết dễ tặng: người nhận không phải lo chỗ đặt, sau Tết có thể giữ lại chăm như một chậu cây thường. Kèm theo một mảnh giấy ghi cách tưới, chỗ đặt là món quà chu đáo hơn cây to mà người nhận không biết đặt đâu.
Sau Tết: dưỡng lại quất, mai, đào thay vì bỏ
Nhiều gia đình bỏ cây Tết sau rằm tháng Giêng. Nếu có ban công, sân thượng đủ nắng, vẫn có thể dưỡng lại cho mùa sau, dù cây trong chậu nhỏ khó đẹp như nhà vườn chăm. Trình tự chung:
- Hái bớt hoặc hết quả quất, ngắt hoa tàn của đào, mai để cây đỡ mất sức.
- Đưa cây ra chỗ có nắng dần dần: vài ngày đầu nắng sớm, sau đó tăng lên, tránh đem thẳng từ trong nhà ra nắng gắt làm cháy lá.
- Tỉa cành khô, cành yếu, cành mọc sai dáng. Với đào, tỉa ngắn các cành đã ra hoa để cây đâm cành mới.
- Sau vài tuần cây hồi lại, thay bớt đất mặt hoặc thay chậu nếu rễ đã kín chậu, dùng giá thể thoát nước tốt, trộn phân hữu cơ hoai.
- Bón phân nhẹ và đều, tăng dần khi cây ra lộc mới. Theo dõi sâu bệnh, nhất là rệp trên lộc non của quất và mai.
- Ghi lại ngày Tết năm sau để hỏi người chơi lâu năm về lịch chăm theo từng miền: cây ở miền Bắc và miền Nam cần thời điểm tỉa, lặt lá khác nhau.
Không phải năm nào dưỡng lại cũng ra được cây đẹp như mua mới, nhưng giữ được cây sống, xanh tốt qua năm đã là một niềm vui riêng của người chơi cây, và cây năm thứ hai thường quen với điều kiện nhà mình hơn.
Câu hỏi thường gặp
Quất mua về vài ngày đã rụng lá có sao không?
Rụng vài lá trong những ngày đầu là phản ứng bình thường khi cây đổi từ vườn nắng vào nhà. Nếu rụng nhiều, kiểm tra xem cây có thiếu sáng, bị tưới quá tay hay đặt gần gió nóng không, rồi dời ra chỗ sáng thoáng hơn.
Có nên bật quạt sưởi gần cây Tết cho ấm không?
Không nên. Gió nóng khô làm lá quăn, hoa héo, quả nhăn và rụng nhanh. Nếu phòng cần sưởi, đặt cây cách xa máy sưởi và lệch khỏi hướng gió thổi.
Lan hồ điệp chậu Tết giữ được bao lâu?
Thường từ vài tuần đến hơn một tháng tuỳ độ tươi lúc mua và cách chăm. Đặt nơi sáng gián tiếp, mát, tưới ít khi giá thể gần khô và tránh gió lùa sẽ giúp hoa bền hơn.
Trạng nguyên có độc không?
Nhựa trắng của trạng nguyên có thể gây kích ứng da, mắt và khó chịu tiêu hoá nếu nhai phải, nhưng mức độc thấp hơn nhiều so với lời đồn. Đặt cao khỏi tầm trẻ nhỏ và thú cưng, rửa tay sau khi cắt tỉa.
Sau Tết có nên trồng quất xuống đất không?
Nếu nhà có đất vườn đủ nắng thì trồng xuống đất giúp cây hồi sức tốt hơn chậu. Nhà phố chỉ có ban công thì giữ trong chậu lớn, thay giá thể thoát nước, đặt chỗ nắng và bón nhẹ đều.