Kệ cây là cách đơn giản và linh hoạt nhất để đặt nhiều chậu trong một diện tích nhỏ: chọn kệ chịu ẩm (sắt sơn tĩnh điện, inox, gỗ đã xử lý), đặt sát nguồn sáng, xếp cây ưa sáng ở tầng trên và cây chịu bóng ở tầng dưới, mỗi tầng có khay hứng nước. Tường cây trồng trực tiếp trên mặt tường đẹp hơn nhưng khó hơn nhiều: cần hệ chống thấm, máng thu nước, tưới nhỏ giọt và ánh sáng đủ cho cả bức tường, nên trong nhà thường chỉ làm ở quy mô nhỏ.
Người chơi cây ở nhà phố và chung cư Việt sớm muộn cũng gặp cảnh hết chỗ: bệ cửa sổ đã đầy, sàn không còn lối đi. Kệ cây giải quyết chuyện này, nhưng nếu xếp không theo ánh sáng thì tầng dưới cùng thành nghĩa địa cây. Tường cây thì nhìn trên ảnh rất mê, ngoài đời nhiều bức tường bị bỏ sau một năm vì thấm, mốc và tốn công. Bài này giúp chọn đúng loại, xếp đúng cách và biết trước những việc phải làm để kệ, tường xanh còn đẹp lâu.
Các kiểu kệ cây phổ biến và hợp chỗ nào
Mỗi kiểu kệ có ưu thế riêng. Chọn theo vị trí đặt và số chậu muốn bày:
| Kiểu kệ | Hợp vị trí | Ưu điểm | Nhược điểm |
|---|---|---|---|
| Kệ bậc thang (các tầng lệch nhau) | Trước cửa sổ, ban công | Tầng sau không bị tầng trước che sáng | Chiếm sâu sàn |
| Kệ đứng nhiều tầng thẳng | Cạnh cửa sổ, góc phòng | Nhiều chậu trên ít diện tích | Tầng dưới thiếu sáng, cần đèn |
| Kệ treo tường, kệ nổi | Tường cạnh cửa sổ, phòng ngủ | Không chiếm sàn | Tải trọng hạn chế, phải bắt vít chắc |
| Kệ bệ cửa sổ, kệ khung cửa | Ngay ô cửa | Sáng nhất nhà | Ít chỗ, nóng sát kính mùa hè |
| Kệ có bánh xe | Nhà thuê, chỗ cần dời theo mùa | Dời theo nắng, dọn dẹp dễ | Phải khoá bánh, không hợp sàn dốc |
Chất liệu là chuyện quan trọng hơn kiểu dáng. Kệ sắt sơn tĩnh điện và inox chịu nước tốt; sắt sơn thường sẽ gỉ ở chân và ở chỗ đặt đáy chậu sau một mùa mưa. Kệ gỗ đẹp, ấm, nhưng gỗ chưa xử lý chống ẩm sẽ thâm đen, mục và có thể lên mốc ở tầng đặt chậu ướt. Kệ mây tre hợp phong cách mộc nhưng nên dùng khay hứng kín để nước không thấm vào nan.
Xếp cây theo ánh sáng từng tầng
Ánh sáng trên một kệ đứng giảm rất nhanh từ trên xuống và từ ngoài vào. Tầng trên cùng, sát cửa sổ, có thể sáng gấp nhiều lần tầng dưới cùng bị tầng trên che. Vì vậy quy tắc xếp đơn giản là: tầng trên cho cây cần sáng nhất, tầng giữa cho kiểng lá chịu sáng gián tiếp, tầng dưới cho cây chịu bóng hoặc để chậu nghỉ, chậu mới giâm chưa cần sáng nhiều.
Cây rủ như trầu bà, lan tim, cỏ lan chi đặt ở tầng trên hoặc mép kệ, dây rủ xuống che bớt khung kệ, tạo cảm giác liền mạch. Cây đứng, thân cao để ở tầng có khoảng cách tầng rộng; nếu cây chạm tầng trên, ngọn bị ép cong và lá ngọn bị che.
Một sai lầm thường gặp là đặt cây đẹp nhất ở tầng ngang tầm mắt vì muốn nhìn rõ, bất kể nhu cầu sáng của nó. Sau vài tháng cây đẹp nhất xuống sức trước tiên. Nếu thật sự muốn ngắm cây ở tầng giữa, bù sáng bằng đèn gắn dưới tầng trên.
Xếp cũng nên tính chuyện tưới. Cây ưa ẩm, tưới nhiều thì để tầng dưới, để nước có nhỏ thì không rơi vào cây khác; cây mọng nước, ít tưới để tầng trên. Mỗi tầng một khay hứng là cách chắc hơn nữa.
Ánh sáng còn đổi theo mùa. Mùa đông mặt trời thấp, nắng xiên vào sâu hơn và có thể chạm tới tầng giữa; mùa hè mặt trời cao, nắng chỉ rọi bệ cửa. Nhìn lại kệ mỗi khi đổi mùa và đổi chỗ vài chậu là đủ để cả kệ khoẻ đều quanh năm.
Bày kệ cho ra một bức tranh, không thành sạp hàng
Kệ đầy chậu dễ trông như sạp cây ngoài chợ: chậu đủ màu, xếp sát nhau thành hàng, cây nào cũng cùng cỡ. Muốn kệ nhìn như một góc trang trí có chủ ý, áp dụng vài nguyên tắc bố cục. Thứ nhất là để khoảng thở: mỗi tầng chừa lại một phần trống, đặt một vật không phải cây như cuốn sách, bình gốm, hòn đá, hay chỉ để trống. Mắt cần chỗ nghỉ để nhận ra từng cây.
Thứ hai là so le chiều cao và theo đường chéo. Cây cao ở bên trái tầng trên thì tầng dưới đặt cây cao ở bên phải, tạo đường chéo zíc zắc từ trên xuống. Dây rủ từ tầng trên nên rơi xuống khoảng trống của tầng dưới, không đè lên cây khác.
Thứ ba là thống nhất chậu. Kệ đã có nhiều loại lá, nên chậu chỉ nên một hai màu: toàn trắng, toàn đất nung, hay đen và gỗ. Chậu nhựa nhà vườn có thể giữ nguyên nhưng lồng vào chậu ngoài cùng tông. Khay hứng cũng chọn cùng màu với khung kệ để biến mất vào nền.
Thứ tư là nhắc lại một cây ở nhiều tầng. Ba chậu trầu bà cùng loại rải ở ba tầng khác nhau tạo nhịp, nối các tầng lại với nhau, nhìn gọn hơn ba cây khác loài.
Cuối cùng, nhìn kệ từ chỗ người ta hay đứng hay ngồi, chứ không chỉ nhìn thẳng mặt kệ. Kệ đặt cạnh sofa thì ngồi xuống sofa mà nhìn; tầng nào bị che, tầng nào lộ khung trống, chỉnh lại từ góc nhìn đó.
Đèn cho kệ cây: khi nào cần và lắp ra sao
Kệ đặt xa cửa sổ, hay tầng dưới của kệ cao, gần như luôn cần đèn bổ sung. Một số nguyên tắc chung khi lắp:
- Dùng đèn LED trồng cây dạng thanh hoặc dải, gắn ở mặt dưới của tầng phía trên, chiếu thẳng xuống tầng dưới. Đèn dạng thanh ánh trắng hợp nhà ở hơn đèn ánh tím hồng, vì nhìn cây vẫn ra màu thật và phòng không bị ám màu.
- Khoảng cách từ đèn tới ngọn lá theo hướng dẫn của từng loại đèn; đèn công suất nhỏ cần gần hơn. Lá ngọn bạc màu hoặc cháy là đèn quá gần, cây vươn dài là quá xa hoặc quá yếu.
- Hẹn giờ bằng ổ cắm hẹn giờ, mười đến mười hai giờ mỗi ngày là mức hay dùng cho kiểng lá, để cây có chu kỳ sáng tối đều đặn.
- Đi dây gọn dọc chân kệ, ổ cắm đặt cao hơn tầng có nước, dùng phích và ổ cắm còn tốt. Nước và điện chung một kệ là chuyện không được chủ quan.
- Đèn toả nhiệt ít nhưng vẫn làm đất tầng ngay dưới khô nhanh hơn; điều chỉnh lịch tưới tầng đó.
Có đèn, kệ cây đặt ở hành lang hay góc phòng khách tối vẫn nuôi được kiểng lá khoẻ. Không có đèn thì tầng dưới chỉ nên dùng như chỗ luân phiên: cây xuống đó một hai tuần rồi lên lại.
Tường cây trong nhà: các loại hệ và điều kiện để làm
Tường cây, hay vườn đứng, là đưa cây lên mặt tường thẳng đứng. Trong nhà ở có ba cách làm phổ biến. Đơn giản nhất là treo nhiều chậu nhỏ lên một tấm lưới sắt hay khung gỗ gắn tường, mỗi chậu tháo ra tưới được; cách này gần với kệ treo tường hơn là tường cây thật nhưng an toàn nhất. Cách thứ hai là module nhựa, các ô chậu ghép thành tấm, có rãnh dẫn nước từ ô trên xuống ô dưới. Cách thứ ba là túi vải nỉ nhiều ngăn gắn lên tấm nền chống thấm, cây trồng trong túi.
Hai cách sau đẹp hơn vì cây phủ kín mặt tường, nhưng đòi hỏi điều kiện. Thứ nhất là ánh sáng: cả bức tường phải nhận đủ sáng, điều mà tường trong nhà ống hiếm khi có ngoài vùng sát giếng trời hay cửa kính lớn; tường xa cửa phải có đèn chiếu từ phía trên xuống. Thứ hai là nước: tưới tay một bức tường nhiều ô rất mất công, nên thường dùng hệ tưới nhỏ giọt hẹn giờ và máng thu nước ở chân tường. Thứ ba là chống thấm: giữa hệ trồng và tường phải có lớp ngăn nước và khe thoáng, nếu không tường sau lưng sẽ ẩm, bong sơn, mốc đen.
Vì những yêu cầu này, tường cây trồng trực tiếp trong nhà phù hợp với nhà có sẵn mảng tường gần giếng trời, sàn chịu nước, và chủ nhà chịu dành thời gian bảo dưỡng. Nhà còn lại nên bắt đầu bằng tấm lưới treo chậu: có được cảm giác tường xanh, không đụng vào kết cấu, tháo ra là xong.
Chọn cây cho tường cây và kệ treo tường
Cây bò lan, rủ. Trầu bà, lan tim, thường xuân, cỏ lan chi phủ kín mặt tường nhanh và tha thứ cho sai sót khi tưới. Đây là nhóm nền nên chiếm phần lớn diện tích.
Cây lá điểm nhấn. Cẩm nhung, lá có gân trắng hay đỏ, các loại thu hải đường lá, dương xỉ nhỏ tạo mảng màu và độ dày cho bề mặt. Nhóm này thường ưa ẩm, hợp vùng giữa và dưới tường nơi ẩm hơn.
Cây cùng nhu cầu nước. Trên một bức tường tưới cùng một hệ, mọi cây nhận gần bằng lượng nước. Trộn cây mọng nước với dương xỉ trên cùng một tường là một bên úng, một bên khô. Chọn một nhóm cây chung nhu cầu.
Theo độ ẩm từ trên xuống. Với hệ tưới chảy từ ô trên xuống ô dưới, ô dưới thường ướt hơn. Đặt cây ưa ẩm ở dưới, cây chịu khô hơn ở trên.
Cây không lớn quá nhanh. Cây thân gỗ lớn nhanh làm nặng ô và vượt khuôn. Ưu tiên cây thân thảo, cây bụi nhỏ dễ tỉa.
Giữ tường không mốc, sàn không ố: việc bảo dưỡng định kỳ
Phần lớn tường cây và kệ cây bị bỏ không phải vì cây chết mà vì nhà bị ảnh hưởng. Lịch bảo dưỡng tối thiểu:
- Hằng tuần: đổ nước khay hứng các tầng kệ, máng thu nước chân tường; lau giọt nước đọng trên sàn ngay dưới kệ.
- Hằng tháng: nhấc vài chậu ra xem mặt kệ và tường sau lưng có ẩm, ố, mốc không. Lau khô, mở thoáng.
- Hằng quý: kiểm tra vít, ke, móc của kệ treo tường; kệ đứng thì xem chân có gỉ, có nghiêng không. Kệ cao nên có dây hoặc ke chống lật bắt vào tường.
- Mỗi mùa: tỉa cây vượt khuôn, thay cây yếu, súc rửa đầu nhỏ giọt bị tắc cặn nếu dùng hệ tưới tự động.
- Khi thấy tường sau lưng có vệt ẩm loang hoặc sơn phồng: tháo hệ ra, để tường khô hẳn, xem lại lớp chống thấm trước khi lắp lại.
Kệ để sát tường thì chừa một khoảng vài phân giữa lưng kệ và tường. Không khí lưu thông được là cách rẻ nhất chống mốc tường.
Câu hỏi thường gặp
Kệ cây nên đặt cách cửa sổ bao xa?
Càng gần càng tốt với cây cần sáng, thường trong khoảng một mét tính từ cửa. Xa hơn hai ba mét thì ánh sáng giảm mạnh, tầng dưới gần như không đủ cho kiểng lá. Cửa kính hướng Tây mùa hè thì lùi kệ lại một chút hoặc kéo rèm mỏng.
Kệ gỗ có dùng để cây được không?
Được nếu gỗ đã xử lý chống ẩm và mỗi chậu có khay hứng kín. Không để nước đọng trực tiếp trên mặt gỗ. Gỗ tự nhiên chưa sơn phủ sẽ thâm đen, cong vênh hoặc mốc sau vài tháng tiếp xúc nước.
Tường cây giả có thay được tường cây thật không?
Về thẩm mỹ từ xa thì gần giống, không cần tưới, hợp chỗ không có ánh sáng. Nhưng cây giả vẫn cần lau bụi, phai màu dưới nắng, và không mang lại cảm giác sống như cây thật. Nhiều nhà kết hợp: phần tối dùng cây giả, phần sáng dùng cây thật.
Làm tường cây trong nhà có cần thợ không?
Tấm lưới treo chậu thì tự làm được. Tường cây có hệ tưới nhỏ giọt, chống thấm và đèn thì nên nhờ thợ có kinh nghiệm, vì sai sót về thấm nước và điện ảnh hưởng tới nhà lâu dài. Hỏi kỹ cách thoát nước và bảo dưỡng trước khi làm.
Tầng dưới của kệ cây luôn bị vàng lá, phải làm sao?
Tầng dưới thiếu sáng do tầng trên che. Có thể gắn đèn LED dưới tầng trên, đổi sang kệ bậc thang để các tầng lệch nhau, hoặc dùng tầng dưới làm chỗ luân phiên chỉ để cây trong một hai tuần rồi đổi lên trên.
Kệ cây ở chung cư có cần chú ý gì về an toàn?
Kệ cao phải chống lật bằng ke hoặc dây bắt vào tường, nhất là nhà có trẻ hay leo trèo. Kệ ở lô gia, ban công tầng cao cần thành chắn để chậu không rơi xuống dưới. Ổ cắm của đèn đặt cao hơn tầng có nước.