Nhà nhiều cây vẫn giữ sạch được nếu có ba thứ: một chỗ tưới cố định ngoài phòng ở (bồn tắm, ban công, sân), chậu luôn có khay hứng và chân đế nâng khỏi sàn, và lớp phủ mặt chậu chặn đất bắn, ruồi đất. Phần còn lại là lịch dọn dẹp nhẹ: đổ nước khay sau mỗi lần tưới, lau lá mỗi tháng, nhặt lá rụng ngay. Phần lớn rắc rối như sàn gỗ ố đen, muỗi, ruồi đất bay quanh đều bắt nguồn từ nước đọng và đất ẩm lâu ngày.
Người mê cây thường đi theo một đường quen: từ ba chậu thành ba chục chậu, rồi một ngày nhận ra sàn nhà có những vết vòng tròn mờ không lau đi được, góc tường sau chậu lấm tấm mốc, nhà lúc nào cũng có vài con ruồi nhỏ bay lượn. Đó là lúc người nhà bắt đầu phàn nàn về cây. Bài này gom những cách người chơi lâu năm dùng để giữ nhà gọn, từ khâu tưới, chọn khay, đến chuyện dọn đất, côn trùng và bụi lá.
Lập một trạm tưới thay vì tưới tại chỗ
Nguồn bẩn lớn nhất trong nhà nhiều cây là tưới tại chỗ: cầm bình tưới đi quanh phòng, nước tràn qua đĩa lót, nhỏ giọt từ chậu treo, bắn đất ra sàn. Cách gọn nhất là lập một trạm tưới: một nơi có nước, có thoát nước, nơi mang cây đến tưới rồi để ráo. Nhà phố có sân sau, giếng trời hay ban công; căn hộ có lô gia, bồn tắm hay sàn nhà tắm.
Ở trạm tưới, tưới đẫm cho nước chảy ra lỗ đáy, rửa lá nếu cần, chờ mười lăm đến ba mươi phút cho ráo hẳn, lau đáy chậu rồi mới mang về chỗ cũ. Cách này không chỉ sạch mà còn tốt cho cây: nước đi qua toàn bộ bầu đất, xả bớt muối phân, không có nước đọng ở đáy chậu.
Với cây lớn không bê được, tưới tại chỗ nhưng chậm: rót ít một, chờ ngấm rồi rót tiếp, dừng khi thấy nước bắt đầu xuống khay. Đặt một chiếc khăn hay tấm lót quanh chân chậu khi tưới.
Một chiếc xe đẩy nhỏ hay khay có quai xách giúp mang nhiều chậu nhỏ cùng lúc ra trạm tưới, biến việc tưới cả nhà từ một giờ lỉnh kỉnh thành hai ba lượt đi lại.
Khay hứng, chân đế: giữ sàn không ố
Vì sao sàn bị ố. Khay hứng đọng nước lâu, hơi ẩm ngưng dưới đáy khay, hoặc nước thấm qua chậu đất nung không tráng men. Sàn gỗ ngấm ẩm sẽ thâm đen thành vòng tròn, phồng mép ván; sàn đá, gạch có thể lên vệt cặn hay rêu ở ron.
Khay kín, đủ rộng, đủ sâu. Khay phải rộng hơn đáy chậu và có thành cao đủ chứa lượng nước thừa thường gặp. Khay nhựa, khay tráng men chống thấm tốt hơn khay đất nung mộc, vốn ngấm nước và đổ mồ hôi ra mặt dưới.
Nâng khỏi sàn. Chân đế có khe hở bên dưới cho không khí lưu thông, giữ mặt sàn khô. Với chậu nặng, chân đế có bánh xe khoá giúp kéo ra để lau sàn.
Kiểm tra định kỳ. Mỗi tháng nhấc khay lên xem sàn bên dưới. Phát hiện vệt ẩm sớm thì lau khô là hết; để lâu thì vết ố khó xử lý.
Lót thêm nếu sàn quý. Sàn gỗ tự nhiên có thể đặt thêm một tấm lót chống thấm hoặc miếng gỗ phủ sơn bên dưới chân đế.
Đất vương, đất bắn: chặn từ mặt chậu
Đất ra khỏi chậu theo vài đường: bắn khi tưới, mèo bới, cây đổ, và lúc thay chậu. Các cách chặn:
- Phủ mặt chậu: lớp sỏi nhỏ, đá bọt, đá trân châu hay vỏ thông dày khoảng một đốt ngón tay giữ đất không bắn, không bị mèo bới, và nhìn gọn.
- Chừa mép chậu: mặt đất thấp hơn miệng chậu một hai phân để nước tưới đọng lại ngấm xuống, không tràn ra ngoài cuốn theo đất.
- Chậu đế rộng: cây cao nặng ngọn trong chậu hẹp dễ đổ khi có người va vào; dùng chậu đáy rộng hoặc lồng thêm sỏi nặng dưới đáy chậu ngoài.
- Thay chậu ở ngoài: mọi việc thay đất, tỉa rễ làm ở ban công, sân, hoặc trên một tấm bạt trải rộng. Có một tấm bạt dành riêng cho việc này giúp dọn chỉ trong vài phút.
- Mèo hay đào đất: phủ đá lớn hơn chân mèo, hoặc đặt lưới mỏng dưới lớp phủ. Cho mèo một khay cát riêng hấp dẫn hơn.
Giá thể nhiều xơ dừa, mụn dừa khô rất nhẹ, dễ bay và dính lên sàn. Làm ẩm giá thể trước khi trồng để bớt bụi bay.
Côn trùng đi theo cây: ruồi đất, muỗi, kiến
Ruồi đất là côn trùng nhà nhiều cây hay gặp nhất: những con ruồi rất nhỏ màu đen bay chậm quanh chậu và cửa sổ. Ấu trùng của chúng sống trong lớp đất mặt ẩm, giàu chất hữu cơ. Gốc của vấn đề là đất luôn ẩm, nên việc đầu tiên là để đất mặt khô ráo giữa hai lần tưới, phủ mặt chậu bằng lớp khoáng. Bẫy dính màu vàng cắm vào chậu giúp bắt con trưởng thành và cho biết mức độ. Xử lý kỹ hơn khi bị nặng thuộc phần sâu bệnh cây chậu.
Muỗi không sống trong đất nhưng đẻ trứng ở nước đọng: khay hứng, chậu ngoài kín đáy, bình thuỷ canh, chậu cây thuỷ sinh. Ở Việt Nam, muỗi vằn truyền sốt xuất huyết thích đẻ ở chính những vũng nước sạch nhỏ trong nhà như thế này. Quy tắc đơn giản: không để nước đọng quá vài ngày ở bất cứ đâu; bình thuỷ canh thay nước mỗi tuần, cọ thành bình.
Kiến bò lên cây thường là dấu hiệu cây có rệp, vì kiến đến lấy dịch ngọt rệp tiết ra. Thấy kiến đi thành hàng lên thân cây, lật lá kiểm tra rệp trước; xử lý rệp thì kiến tự đi. Kiến làm tổ trong chậu thì ngâm chậu vào chậu nước lớn một lúc để kiến bỏ đi, sau đó để ráo.
Cây mới mua về nên để riêng một hai tuần ở ban công hay góc riêng, theo dõi trước khi đưa vào cạnh các cây khác. Đây là cách rẻ nhất để không mang côn trùng vào nhà.
Gián và chuột ít khi tìm đến vì cây, nhưng chúng tìm đến nước và chỗ trú. Góc nhà kín chậu, nhiều khay ẩm, phía sau là đống chậu không dùng xếp chồng là chỗ trú lý tưởng. Dọn những chậu trống, xếp gọn ra ban công, giữ góc cây thoáng và khô ráo là cách giảm cả những vị khách không mời này mà không cần đến thuốc.
Bụi lá và lá rụng: lịch dọn nhẹ hằng tuần, hằng tháng
Lá cây trong nhà bám bụi nhanh, nhất là nhà gần đường. Bụi không chỉ xấu mà còn làm lá hấp thu ánh sáng kém. Lịch dọn gọn cho nhà nhiều cây:
- Hằng tuần: nhặt lá vàng, lá rụng trên mặt chậu và trên sàn; đổ nước khay hứng; nhìn lướt qua mặt dưới lá vài cây.
- Hằng tháng: lau lá to bằng khăn ẩm, một tay đỡ mặt dưới lá; cây lá nhỏ thì mang ra vòi sen xả nhẹ hoặc nhúng ngược tán vào xô nước, giữ đất bằng tay.
- Hằng tháng: lau chân đế, khay, mặt ngoài chậu; nhấc khay xem sàn bên dưới.
- Mỗi mùa: tỉa cành khô, lá già, xem lại cây nào xuống sức cần đổi chỗ; vệ sinh kệ, lau tường sau chậu.
- Mỗi năm: thay đất hoặc thay lớp đất mặt cho cây lớn; dọn hẳn những chậu cây đã chết, đất cũ không dùng lại cho cây trong nhà nếu không xử lý.
Không cần xịt dung dịch làm bóng lá. Lá sạch tự có độ bóng tự nhiên; một số sản phẩm làm bóng còn bám bụi nhanh hơn. Cây lá có lông như cẩm nhung lông, một số loại thu hải đường không lau ướt được, dùng cọ mềm khô phủi bụi.
Mùa nồm, mùa mưa: chống mốc tường, mốc chậu
Miền Bắc có những đợt nồm cuối đông đầu xuân, độ ẩm không khí gần bão hoà, sàn nhà, tường đổ mồ hôi. Miền Nam có mùa mưa kéo dài nhiều tháng. Trong những giai đoạn này, đất chậu gần như không khô, mặt chậu đất nung lên rêu xanh, tường sau chậu lấm tấm mốc đen, khay hứng lúc nào cũng ẩm.
Việc đầu tiên là giảm tưới mạnh. Cây trong nhà những ngày nồm hầu như không mất nước qua lá, đất ẩm có khi cả tuần. Chỉ tưới khi kiểm tra đất thật sự khô ở độ sâu hai đốt ngón tay. Việc thứ hai là kéo chậu cách tường vài phân, để không khí lưu thông giữa lưng chậu và tường. Những ngày nồm nên đóng cửa, bật máy hút ẩm hoặc điều hoà chế độ làm khô nếu có; khi trời hửng nắng, hanh khô, mở cửa cho nhà thoáng.
Chậu đất nung lên rêu xanh ở mặt ngoài không hại cây, chỉ là vẻ ngoài; ai thích vẻ cũ kỹ thì để, ai thích sạch thì chà bằng bàn chải và nước khi trời khô. Mốc trắng trên mặt đất thì cào bỏ lớp mặt, phơi chậu ra chỗ thoáng. Tường đã lên mốc thì lau bằng dung dịch tẩy rửa phù hợp cho tường, đeo găng, mở thoáng, và tìm hiểu xem tường có bị thấm từ ngoài vào không, vì cây thường chỉ làm tình trạng sẵn có nặng thêm.
Giữ quân số cây vừa sức chăm
Nhà bẩn vì cây thường không phải vì có cây, mà vì có nhiều cây hơn sức chăm. Một người đi làm cả ngày có thể chăm tốt mười lăm hai mươi chậu; năm mươi chậu thì việc tưới, lau, nhặt lá chiếm cả buổi cuối tuần, và những việc đầu tiên bị bỏ qua là đổ khay, lau sàn.
Nếu đã thấy quá tải, có vài cách giảm tải mà không mất màu xanh. Gộp nhiều chậu nhỏ thành ít chậu lớn hoặc tiểu cảnh, vì một chậu lớn ít việc hơn năm chậu nhỏ. Chuyển những cây khó tính, cần tưới thường sang cây chịu khô. Dồn cây vào vài cụm gần cửa sổ thay vì rải mỗi phòng một chậu. Tặng, đổi bớt cây cho bạn bè, hội nhóm chơi cây.
Gia đình đông người cũng nên chia việc rõ: ai tưới, ai đổ khay, ai lau lá. Cây không ai chịu trách nhiệm thì hoặc bị tưới hai lần, hoặc không được tưới lần nào. Một tờ lịch nhỏ dán trong tủ đồ làm cây, ghi ngày tưới và người tưới, giải quyết được chuyện này mà không cần nhắc nhau.
Mục tiêu là căn nhà nơi cây và người sống thoải mái cùng nhau. Bớt vài chậu để còn sức giữ những chậu còn lại khoẻ đẹp là lựa chọn của người chơi cây lâu năm, không phải là bỏ cuộc.
Câu hỏi thường gặp
Chậu cây làm ố sàn gỗ thì xử lý thế nào?
Nhấc chậu ra, để sàn khô hẳn vài ngày. Vết ố nhẹ trên lớp phủ có thể mờ đi khi khô; vết đã thâm vào gỗ hay ván phồng thì cần thợ sàn đánh lại hoặc thay ván. Sau đó dùng khay kín, chân đế nâng chậu và kiểm tra định kỳ.
Ruồi nhỏ bay quanh chậu cây có phải muỗi không?
Thường là ruồi đất, không đốt người, sống trong lớp đất mặt ẩm. Để đất mặt khô giữa hai lần tưới, phủ lớp sỏi hay đá bọt và cắm bẫy dính vàng là bước đầu. Muỗi thì đến từ nước đọng ở khay và chậu ngoài.
Có nên tưới cây trong nhà bằng bình xịt để đỡ bẩn không?
Bình xịt chỉ làm ướt mặt lá và lớp đất trên, không đủ nước cho rễ. Tưới đẫm ở trạm tưới rồi để ráo mới đúng cách và cũng sạch. Bình xịt dùng cho rêu, terrarium hay tăng ẩm tạm thời.
Nhà nuôi mèo có giữ được cây không bị bới đất không?
Được, bằng cách phủ mặt chậu bằng đá đủ lớn, đặt lưới dưới lớp phủ, cho mèo khay cát riêng và đặt cây mèo thích gặm lên cao. Chọn cây an toàn cho mèo ở tầm thấp và để cây họ Ráy ngoài tầm với.
Chậu đất nung có làm bẩn sàn hơn chậu nhựa không?
Chậu đất nung mộc ngấm nước và có thể đổ mồ hôi ra mặt ngoài, đáy, để lại vệt ẩm và cặn trắng trên sàn. Dùng khay hứng kín, chân đế, hoặc lồng chậu nhựa vào trong chậu đất nung tráng men để tránh.