Chậu đẹp với nội thất khi nó lặp lại một yếu tố có sẵn trong phòng — màu tường, màu gỗ, chất liệu sàn hay vải — và lùi lại sau cây chứ không tranh với cây. Nhà tối giản, Bắc Âu hợp chậu trơn trắng, be, xám, gỗ sáng; nhà kiểu Đông Dương hợp gốm men lam, sành nâu, mây tre; nhà phố hiện đại hợp xi măng, kim loại sơn tối; phong cách mộc hợp đất nung, giỏ mây đan. Cả nhà chỉ nên dùng một đến ba chất liệu chậu để góc cây nào cũng ăn nhập.
Chuyện chọn chậu theo kỹ thuật, như chậu nào thoát nước tốt, nặng nhẹ ra sao, đã có ở phần đất, chậu, phân. Bài này nói về con mắt: vì sao cùng một cây trầu bà, đặt trong chậu nhựa nhà vườn nhìn như hàng chợ, trong chậu gốm hợp tông thì thành món nội thất. Nội dung đi từ nguyên tắc màu và tỷ lệ, qua từng phong cách nhà phổ biến ở Việt Nam, tới mẹo chậu lồng để vừa đẹp vừa dễ chăm.
Ba nguyên tắc chung trước khi nói tới phong cách
Nguyên tắc đầu tiên là chậu lặp lại một thứ đã có trong phòng. Phòng có sàn gỗ óc chó thì chậu men nâu sẫm, chân gỗ tối sẽ ăn nhập. Phòng tường trắng, rèm lanh be thì chậu trắng ngà, be, đất nung nhạt. Cách này giúp chậu trông như được chọn cùng lúc với nội thất, chứ không phải mua thêm sau.
Nguyên tắc thứ hai là chậu nhường cây. Lá cây đã đủ phức tạp về hình dáng và màu sắc, nên chậu trơn, màu trung tính, ít hoạ tiết thường đẹp hơn. Chậu hoa văn đậm, men màu rực chỉ nên đi với cây lá trơn, dáng đơn giản như lưỡi hổ, kim tiền, cau, và chỉ một hai chậu như vậy trong cả phòng.
Nguyên tắc thứ ba là số loại chậu ít. Cả nhà chọn một chất liệu chủ đạo, một chất liệu phụ, cùng lắm thêm một chất liệu nhấn. Ví dụ: chậu gốm trắng là chủ đạo, giỏ mây là phụ, một chậu men xanh lam là nhấn. Nhà có hai mươi chậu thuộc mười kiểu khác nhau trông như kho hàng, dù từng chậu riêng lẻ đều đẹp.
Ngoài ra, chậu nên hợp với kích cỡ đồ nội thất xung quanh. Cạnh sofa to, bàn gỗ nặng, chậu nhỏ bé lọt thỏm; cạnh ghế mảnh, bàn nhỏ, chậu khối lớn đè nặng góc phòng.
Gợi ý chậu theo phong cách nhà phổ biến
Bảng dưới gom phong cách nội thất hay gặp ở nhà phố và chung cư Việt. Đây là gợi ý để bắt đầu, không phải quy định cứng.
| Phong cách | Chất liệu chậu hợp | Màu hợp | Cây dễ ăn nhập |
|---|---|---|---|
| Tối giản | Gốm men mờ, xi măng mịn, nhựa composite dáng trơn | Trắng, xám, đen, be | Lưỡi hổ, cau, bàng Singapore dáng gọn |
| Bắc Âu (Scandinavian) | Gốm trắng, gỗ sáng, chậu có chân gỗ | Trắng, kem, xám nhạt, gỗ sồi | Monstera, trầu bà, đa búp đỏ |
| Đông Dương (Indochine) | Gốm men lam, sành nâu, chậu sứ, mây tre | Xanh lam, trắng ngà, nâu gụ | Cau, trúc, lan, dương xỉ, cây thế |
| Nhà phố hiện đại, công nghiệp | Xi măng, kim loại sơn tĩnh điện, đá mài | Xám bê tông, đen, gỉ đồng | Cây dáng khối, cây mọng nước cao, đa lá to |
| Mộc, nhiệt đới, boho | Đất nung, giỏ mây, cói, macrame | Nâu đất, cam đất, be | Cây lá to, cây rủ, dương xỉ |
Gốm Bát Tràng, gốm Biên Hoà, gốm Lái Thiêu, sành Phù Lãng là những dòng gốm Việt có truyền thống, men và dáng đặc trưng; chậu từ những dòng gốm này rất hợp nhà theo phong cách Đông Dương hay nhà có đồ gỗ cũ. Chậu gốm làm thủ công thường có độ chênh màu men giữa các chiếc, đó là nét riêng chứ không phải lỗi.
Màu chậu và màu lá: phối sao cho nổi cây
Màu chậu có thể đi theo ba hướng. Hướng an toàn nhất là trung tính: trắng, kem, xám, đen, nâu đất. Màu trung tính không bao giờ tranh với lá và hợp gần như mọi phòng. Hướng thứ hai là đồng màu với lá hoặc thân: chậu xanh rêu với cây lá xanh đậm, chậu hồng đất với cây lá có gân hồng. Cách này tạo cảm giác liền khối, sang và êm. Hướng thứ ba là tương phản: chậu xanh lam đậm với cây lá vàng chanh, chậu đất nung cam với cây lá xanh lục. Tương phản làm cây nổi bật nhưng dễ quá đà nếu dùng nhiều.
Với cây lá có hoa văn — đốm trắng, viền vàng, gân hồng — nên chọn chậu trơn một màu, lấy màu từ chính hoa văn lá. Chậu trắng cho lá đốm trắng, chậu vàng nhạt cho lá viền vàng. Lá đã có hai màu, chậu thêm màu thứ ba là rối.
Màu chậu còn chịu ảnh hưởng của ánh sáng. Chậu trắng ở góc tối nhìn xám bẩn; chậu đen ở góc tối gần như biến mất, chỉ còn tán lá lơ lửng, đôi khi lại là hiệu ứng đẹp. Chậu xi măng xám dưới đèn vàng ấm buổi tối trông ấm hơn ban ngày, còn gốm men lam dưới đèn trắng lạnh lại sắc nét hơn. Chậu men bóng phản chiếu đèn, đứng cạnh cửa sổ có thể loá. Nên mang chậu mẫu đặt thử đúng vị trí, nhìn vào buổi tối dưới đèn nhà, trước khi mua cả bộ.
Dáng chậu và tỷ lệ với cây
Chậu trụ thẳng. Dáng an toàn, hợp hầu hết cây và phong cách. Dễ thay chậu vì miệng rộng bằng thân.
Chậu miệng loe. Nhẹ nhàng, hợp cây rủ và cây tán rộng. Chậu loe nhiều thì đáy hẹp, dễ đổ với cây cao.
Chậu bầu, chậu miệng thắt. Đẹp kiểu bình gốm cổ, nhưng rất khó lấy cây ra khi cần thay chậu vì bầu rễ phình to hơn miệng. Hợp làm chậu lồng bên ngoài hơn là trồng trực tiếp.
Chậu thấp rộng. Hợp cây mọng nước, tiểu cảnh, bonsai; nhìn ngang tầm thấp như bàn trà.
Chậu cao, chậu chân. Nâng cây nhỏ lên tầm mắt, hợp góc phòng cần chiều cao mà cây chưa đủ lớn.
Tỷ lệ. Chiều cao chậu khoảng một phần ba đến một nửa chiều cao phần cây phía trên là tỷ lệ hay dùng. Cây rủ thì chậu có thể cao hơn để dây rủ xuống đẹp. Cây cao gầy đặt chậu thấp nhìn chênh vênh; cây thấp đặt chậu quá cao nhìn hụt.
Chậu lồng: vừa đẹp vừa dễ chăm
Chậu lồng là cách giữ cây trong chậu nhựa có lỗ thoát, rồi đặt vào trong một chậu ngoài đẹp. Đây là cách phần lớn người chơi cây trong nhà dùng, vì:
- Chọn chậu ngoài rộng hơn chậu trong khoảng hai đến bốn phân mỗi bên, cao bằng hoặc cao hơn chậu trong một chút để che hẳn mép nhựa.
- Đặt vài viên sỏi hoặc một đế nhựa nhỏ dưới đáy chậu ngoài, nâng chậu trong lên, để nếu có nước thừa thì đọng bên dưới mà không ngâm rễ.
- Khi tưới, nhấc chậu trong ra bồn hoặc ban công, tưới đẫm, để ráo rồi đặt lại. Không tưới trực tiếp vào chậu đang lồng nếu không chắc nước thừa sẽ ít.
- Mỗi tháng nhấc chậu trong ra kiểm tra đáy chậu ngoài, đổ nước đọng, lau khô.
- Khi cây lớn cần thay chậu, chỉ cần đổi chậu nhựa bên trong sang cỡ lớn hơn; chậu ngoài đẹp còn dùng được nếu vẫn vừa.
Nhờ chậu lồng, có thể dùng mọi thứ làm chậu ngoài: giỏ mây, xô kẽm, thùng gỗ, bình gốm cổ không có lỗ, thậm chí túi giấy kraft dày. Những thứ không chịu được nước trực tiếp vẫn an toàn vì nước không bao giờ chạm vào chúng.
Chân đế, khay và phụ kiện đi kèm
Chân đế là phần hay bị quên nhưng quyết định góc cây có trông hoàn chỉnh không. Chân gỗ bốn chân kiểu Bắc Âu làm chậu nhẹ đi, nhìn thoáng; chân sắt tròn mảnh hợp nhà hiện đại; đôn gốm, đôn gỗ thấp hợp phong cách Đông Dương. Chân đế còn nâng chậu khỏi sàn, giữ sàn khô, dễ lau nhà.
Khay hứng nên cùng chất liệu hoặc cùng màu với chậu. Đĩa nhựa trong suốt rẻ nhưng nhìn ra ngay, nhất là khi đọng cặn; khay gốm, khay kim loại, khay gỗ đã phủ chống nước đẹp hơn.
Lớp phủ mặt chậu là chi tiết nhỏ mà hiệu quả: sỏi trắng hợp nhà tối giản, vỏ thông, rêu khô hợp phong cách mộc, đá đen hợp nhà hiện đại. Lớp phủ che đất, giảm đất bắn khi tưới, làm chậu trông như vừa được chăm.
Đừng quên thứ không thấy được: dây đèn trồng cây, dây ổ cắm, đường ống. Chúng cần đi gọn, đi sau chậu, kẹp vào chân kệ, để góc cây không bị kéo xuống bởi một sợi dây nhựa trắng chạy ngang tường.
Chậu cho những hoàn cảnh riêng: nhà thuê, nhà có trẻ nhỏ, nhà nuôi thú
Nhà thuê, hay chuyển chỗ. Ưu tiên chậu nhẹ, khó vỡ: nhựa composite, chậu vải, giỏ mây lồng chậu nhựa. Chậu gốm lớn, chậu xi măng đúc đẹp nhưng mỗi lần chuyển nhà là một lần vất vả, dễ vỡ. Chọn những dáng xếp lồng vào nhau được khi không dùng.
Nhà có trẻ nhỏ. Chậu đáy rộng, nặng chân, không có cạnh sắc. Tránh chậu thuỷ tinh hay gốm mỏng ở tầm thấp. Cây đặt sàn nên ở trong chậu đủ nặng để trẻ vịn vào không đổ.
Nhà nuôi chó mèo. Chậu miệng hẹp hoặc phủ đá mặt chậu giúp mèo không coi chậu là khay cát. Chậu treo, chậu trên kệ cao cho những cây không an toàn với thú. Chậu nhẹ ở tầm thấp hay bị gạt đổ khi thú chạy nhảy.
Nhà gần biển, nhiều gió mặn. Ở ban công, cửa sổ hướng biển, chậu kim loại dễ gỉ nhanh; gốm men, xi măng, nhựa composite bền hơn.
Làm mới nhà chỉ bằng cách đổi chậu
Một lợi ích của việc chơi chậu lồng là có thể đổi diện mạo cả phòng mà không đụng tới cây. Mùa hè dùng chậu trắng, giỏ mây sáng màu cho cảm giác mát; dịp cuối năm đổi sang chậu men đỏ đất, nâu gụ ấm áp hơn. Đổi chậu ngoài chỉ mất vài phút mỗi cây, cây không bị động rễ.
Người chơi lâu thường giữ một bộ sưu tập nhỏ chậu ngoài dùng chung, xoay vòng giữa các cây và các phòng. Khi chuyển nhà hoặc đổi nội thất, chậu cũng đi theo nội thất mới thay vì phải mua lại toàn bộ.
Mua chậu nên mua từ từ, mua theo bộ hai ba chiếc cùng dòng thay vì mỗi chiếc một nơi. Chậu cũ không còn hợp thì không cần bỏ: chuyển ra ban công, dùng để giâm cành, hoặc tặng người mới chơi cây — với người mới, một chậu đẹp đầu tiên nhiều khi là lý do để họ chăm cây kỹ hơn.
Câu hỏi thường gặp
Chậu trắng có phải lựa chọn an toàn nhất không?
Chậu trắng hợp nhiều phong cách và làm lá xanh nổi bật, nhưng dễ lộ vết bẩn, vết nước và bụi đất, ở góc tối có thể nhìn xám. Trắng ngà, kem hay xám nhạt cũng an toàn mà dễ giữ sạch hơn trắng tinh.
Chậu nhựa giả gốm có đẹp không?
Chậu nhựa composite giả gốm, giả xi măng hiện nay khá đẹp khi nhìn từ xa, nhẹ và khó vỡ, hợp chậu treo và chậu lớn cần di chuyển. Nhìn gần vẫn thiếu độ sâu của men và đất thật; dùng cho chậu lớn, chậu cao, để gốm thật cho chậu nhỏ đặt gần tầm mắt.
Có nên dùng chậu không có lỗ thoát nước cho đẹp không?
Không nên trồng trực tiếp. Hãy dùng chậu đó làm chậu ngoài, bên trong đặt chậu nhựa có lỗ. Cách này giữ được vẻ đẹp của chậu kín mà rễ cây vẫn an toàn khỏi úng.
Nhà nhiều đồ gỗ tối màu nên chọn chậu màu gì?
Chậu màu sáng như trắng ngà, be, men xanh lam nhạt giúp góc cây không bị chìm vào nền gỗ tối. Nếu muốn ăn nhập hơn, chọn chậu men nâu đỏ, nâu gụ có độ bóng để phân biệt với mặt gỗ mờ.
Giỏ mây có dùng làm chậu được không?
Dùng làm chậu ngoài rất đẹp, nhất là với phong cách mộc, nhiệt đới. Không trồng trực tiếp vì mây ngấm nước sẽ mốc và mục. Đặt chậu nhựa có lỗ bên trong, lót khay hứng dưới đáy giỏ.
Có cần mua chậu cùng một bộ cho cả nhà không?
Không cần cùng một bộ, nhưng nên giới hạn số chất liệu và màu, khoảng một chủ đạo và một hai phụ. Như vậy các góc cây trong nhà nhìn liền mạch mà vẫn đủ đa dạng.