Giá thể trồng cây cảnh là hỗn hợp vật liệu thay cho đất vườn trong chậu, thường gồm ba phần: phần giữ ẩm (xơ dừa, mụn dừa, than bùn), phần làm thoáng (trấu hun, đá perlite, đá bọt, sỏi nhẹ) và phần dinh dưỡng (phân trùn, phân hữu cơ hoai). Cách phối dễ nhớ nhất là tính theo thể tích: kiểng lá trong nhà khoảng một nửa phần giữ ẩm, một phần ba phần làm thoáng, phần còn lại là phân hữu cơ; cây mọng nước thì đảo lại, phần làm thoáng chiếm quá nửa.
Lý do phải phối riêng nằm ở chỗ chậu khác đất ngoài vườn. Trong chậu, nước không có chỗ thấm xuống sâu, rễ không có chỗ chạy xa, nên hỗn hợp vừa phải giữ đủ nước giữa hai lần tưới, vừa phải còn chỗ cho không khí. Bài này giải thích từng vai trò, đưa bảng phối cho năm nhóm cây hay gặp ở nhà Việt, cách thử một mẻ giá thể trước khi trồng, và những lỗi làm cây úng hay khô dù chủ chăm rất kỹ.
Vì sao cây chậu không nên trồng bằng đất vườn
Đất thịt, đất phù sa ngoài vườn có hạt rất mịn. Ngoài đất trống, giun, rễ cây và chu kỳ khô ướt liên tục xới lại lớp đất, nước thừa thấm xuống tầng sâu. Đưa đúng loại đất đó vào chậu, sau vài tháng tưới, các hạt mịn lèn chặt vào nhau, mặt chậu đóng váng, nước tưới đọng lâu trên mặt rồi mới ngấm. Bên dưới, khe hở giữa các hạt bị nước lấp kín, rễ thiếu ôxy, bắt đầu thâm đen từ đầu rễ.
Chậu còn có một đặc điểm vật lý mà nhiều người không để ý: phần đáy chậu luôn có một lớp ẩm đọng lại, dày hay mỏng tuỳ độ mịn của hỗn hợp. Hỗn hợp càng mịn, lớp ẩm ở đáy càng dày, và chậu càng nông thì lớp ẩm này chiếm tỷ lệ càng lớn so với cả khối rễ. Đây là lý do một chậu nông trồng bằng đất vườn úng nhanh hơn hẳn chậu sâu cùng loại đất.
Giá thể giải quyết bài toán bằng cách cố ý tạo ra hai loại khe: khe nhỏ bên trong sợi xơ dừa, trong mụn dừa giữ nước; khe lớn giữa các hạt trấu, hạt đá giữ không khí. Phối đúng thì sau khi tưới đẫm và để ráo, khối giá thể vẫn ẩm nhưng bóp không ra nước, và vẫn có mùi đất sạch chứ không có mùi chua.
Ba vai trò trong một mẻ giá thể
Phần giữ ẩm. Xơ dừa, mụn dừa đã xử lý chát, than bùn nhập khẩu. Đây là "miếng bọt biển" của chậu, quyết định bao lâu phải tưới một lần. Mụn dừa mịn giữ nước nhiều, xơ dừa dạng sợi hay dạng miếng (chips) giữ ít hơn và thoáng hơn.
Phần làm thoáng. Trấu hun, đá perlite, đá bọt (pumice), sỏi nhẹ, viên đất nung, vỏ thông. Các hạt này không xẹp khi ướt, giữ khe hở cho không khí và giúp nước thừa chảy qua nhanh. Đây là phần người mới hay cắt bớt vì "nhìn toàn đá", và cũng là phần cứu cây khỏi úng.
Phần dinh dưỡng. Phân trùn quế, phân bò hay phân dê đã ủ hoai, phân hữu cơ dạng viên. Phần này cho cây một nguồn đạm, lân, kali và vi lượng nhả chậm trong vài tháng đầu, đồng thời nuôi hệ vi sinh trong chậu. Không nên vượt khoảng một phần năm thể tích, vì phân hữu cơ mịn và phân huỷ dần, làm hỗn hợp xẹp xuống theo thời gian.
Một vai trò phụ: đệm độ chua. Một ít đất sạch đóng bao hoặc một nắm đất thịt đã phơi khô, đập nhỏ, có thể thêm vào để hỗn hợp có "thịt", giữ dinh dưỡng tốt hơn và ổn định độ chua. Với cây cần thoát nước cao, phần này nên bỏ hẳn.
Bảng phối tham khảo cho năm nhóm cây chậu
Tỷ lệ dưới đây tính theo thể tích (đong bằng cùng một cái xô, cái ca), dùng làm điểm xuất phát. Chỉnh theo mức nắng, kích cỡ chậu và thói quen tưới của từng nhà:
| Nhóm cây | Phần giữ ẩm | Phần làm thoáng | Phần dinh dưỡng | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|
| Kiểng lá họ Ráy (trầu bà, monstera, môn, vạn niên thanh) | 4 phần xơ dừa chips và mụn dừa trộn | 3 phần trấu hun hoặc vỏ thông, perlite | 1–2 phần phân trùn | Thích thoáng, rễ khí sinh dày, ghét lèn chặt |
| Cây lá trong nhà chịu khô (lưỡi hổ, kim tiền, trầu bà Đế vương) | 3 phần mụn dừa | 4 phần perlite, đá bọt hoặc sỏi nhẹ | 1 phần phân trùn | Rễ củ, thân mọng giữ nước sẵn, dễ thối khi ẩm lâu |
| Cây hoa chậu ban công (dạ yến thảo, hồng, hoa giấy) | 4 phần đất sạch hoặc mụn dừa | 2 phần trấu hun | 2 phần phân trùn hoặc phân hoai | Ra hoa liên tục, ăn phân nhiều, nắng gắt nên khô nhanh |
| Sen đá, xương rồng | 2 phần mụn dừa hoặc đất sạch | 6 phần đá bọt, sỏi nhẹ, perlite | Một nắm nhỏ phân tan chậm | Chi tiết riêng xem danh mục sen đá |
| Dương xỉ, cây ưa ẩm (lan ý, đuôi công) | 5 phần mụn dừa | 2 phần perlite | 1 phần phân trùn | Không để khô kiệt, nhưng vẫn cần thoát nước |
Để ý cột phần dinh dưỡng luôn nhỏ hơn hai cột còn lại. Một mẻ giá thể "giàu" phân nhìn đen đẹp, mùi thơm, nhưng sau vài tháng xẹp xuống, bí rễ, đúng lúc người trồng nghĩ cây đang được ăn no.
Cách trộn và thử một mẻ giá thể trước khi trồng
Trộn giá thể không khó, nhưng vài thao tác nhỏ quyết định mẻ đó dùng được hay không:
- Làm ẩm xơ dừa và mụn dừa trước khi trộn. Vật liệu khô kiệt rất khó thấm lại, khi trồng xong tưới nước sẽ chạy tuột theo thành chậu mà lõi vẫn khô.
- Rửa hoặc sàng trấu hun và perlite để bớt bụi. Bụi mịn lắng xuống đáy chậu, bít lỗ thoát nước.
- Đong theo thể tích bằng cùng một dụng cụ, trộn trên tấm bạt hay trong thau rộng, đảo đến khi màu đều, không còn mảng phân vón cục.
- Bóp thử một nắm sau khi trộn: bóp mạnh không chảy nước, mở tay ra thì nắm giá thể giữ hình rồi vỡ ra khi chạm nhẹ là độ ẩm vừa để trồng.
- Thử thoát nước: cho giá thể vào một chậu có lỗ, tưới đẫm. Nước bắt đầu chảy ra đáy trong vài giây và ngừng nhỏ giọt sau khoảng một phút là mẻ đó thoáng. Nước đọng trên mặt lâu mới ngấm là cần thêm phần làm thoáng.
- Ghi lại công thức đã dùng lên một mẩu giấy cất cùng sổ chăm cây. Sau một mùa, nhìn cây trong chậu là biết công thức nào hợp với nhà mình.
Chỉnh công thức theo nơi đặt chậu và cỡ chậu
Cùng một loại cây, chậu để ban công hướng Tây nắng gắt và chậu để góc phòng máy lạnh cần hai hỗn hợp khác nhau. Ở ban công nắng gió, giá thể khô rất nhanh, nên tăng phần giữ ẩm thêm một phần. Trong phòng ít sáng, cây dùng nước chậm, đất lâu khô, nên tăng phần làm thoáng. Nhiều người thấy cây trong nhà úng liên tục mà không hiểu vì sao, trong khi họ đang dùng đúng công thức cho cây ngoài trời.
Cỡ chậu cũng đổi tỷ lệ. Chậu nhỏ đường kính dưới mười lăm phân khô nhanh vì ít giá thể, có thể dùng hỗn hợp giữ ẩm hơn một chút. Chậu lớn trên bốn mươi phân thì lõi chậu lâu khô, phải thoáng hơn, và nên dùng hạt làm thoáng to hơn để không xẹp sau một hai năm. Chậu cao, hẹp thoát nước tốt hơn chậu nông, rộng cùng thể tích.
Khí hậu từng miền cũng góp phần. Miền Nam nóng quanh năm, mùa mưa kéo dài khoảng nửa năm, chậu ngoài trời hứng mưa liên tục, nên ưu tiên hỗn hợp thoáng. Miền Bắc có mùa nồm ẩm cuối đông đầu xuân, chậu trong nhà gần như không khô, cũng phải nghiêng về thoáng. Vùng cao như Đà Lạt mát và ẩm, cây dùng nước chậm, giá thể nên thoáng hơn so với cùng loại cây ở đồng bằng.
Những lỗi phối giá thể hay gặp
Dùng nguyên bao đất sạch cho mọi cây. Đất sạch đóng bao ở nước ta phần lớn là hỗn hợp mụn dừa, phân hữu cơ, trấu, mỗi nơi một kiểu. Phần nhiều khá mịn và giàu phân, hợp cây hoa ngoài trời hơn là cây trong nhà. Dùng làm nền rồi trộn thêm phần làm thoáng là cách an toàn.
Chỉ dùng mụn dừa. Mụn dừa giữ nước rất tốt nhưng không có dinh dưỡng đáng kể, lại dễ lèn chặt khi mịn. Trồng thuần mụn dừa thì cây hay úng lúc đầu và đói phân về sau.
Trộn phân tươi hoặc phân chưa hoai. Phân chuồng tươi lên men trong chậu, sinh nhiệt và khí độc, làm thối rễ non, lại kéo theo ruồi đất. Chỉ dùng phân đã ủ kỹ, không còn mùi hôi.
Thêm cát xây dựng để "cho thoáng". Cát mịn lấp đầy khe giữa các hạt khác, làm hỗn hợp nặng và bí hơn chứ không thoáng hơn. Nếu muốn dùng cát, chỉ dùng cát hạt to đã rửa sạch, và vẫn kém đá bọt, perlite.
Không đổi giá thể sau nhiều năm. Phần hữu cơ phân huỷ dần, hỗn hợp xẹp, mịn lại. Sau hai đến ba năm, dù cây không chật chậu, cũng nên thay phần lớn giá thể.
Đọc chậu sau một mùa: giá thể đang nói gì
Mặt chậu khô nhanh nhưng bên dưới vẫn ướt. Lấy que tre cắm sâu xuống gần đáy, để vài phút rồi rút ra: que ẩm, dính giá thể sẫm màu trong khi mặt đã khô trắng là chậu đang thoát nước kém ở phần dưới. Lần thay chậu tới, tăng phần làm thoáng hoặc đổi sang chậu cao hơn.
Tưới xong nước chảy ra ngay, giá thể vẫn khô. Đây là giá thể đã khô kiệt và co lại, tách khỏi thành chậu, nước trượt theo khe. Ngâm cả chậu vào thau nước khoảng mười lăm phút cho thấm lại, sau đó đừng để khô kiệt nữa. Hiện tượng lặp lại thường xuyên là hỗn hợp đang thiếu phần giữ ẩm.
Mặt chậu đóng váng, rêu xanh, nước đọng lâu. Giá thể đã mịn đi, phần hữu cơ phân huỷ và lèn chặt. Cào nhẹ mặt chậu chỉ đỡ tạm thời; cây đang ở mùa sinh trưởng thì nên thay giá thể.
Rễ chỉ mọc dọc thành chậu, lõi không có rễ. Lõi chậu ẩm và thiếu khí quá lâu nên rễ tránh vào. Đây là dấu hiệu rõ của hỗn hợp quá giữ nước so với chỗ đặt cây, hay gặp ở chậu lớn trong phòng.
Cây khoẻ, ra lá đều, rễ trắng kín chậu. Công thức đang hợp với nhà bạn. Ghi lại và dùng tiếp cho cây cùng nhóm; khi chuyển chỗ đặt cây (từ ban công vào trong nhà chẳng hạn), mới cần nghĩ lại tỷ lệ.
Câu hỏi thường gặp
Giá thể và đất trồng khác nhau thế nào?
Đất trồng là đất tự nhiên có khoáng sét, mùn, cát. Giá thể là hỗn hợp do người phối từ vật liệu hữu cơ và khoáng nhẹ, có thể có hoặc không có đất. Với cây chậu, giá thể dễ kiểm soát độ thoáng và độ ẩm hơn đất vườn thuần.
Có cần khử trùng giá thể trước khi trồng không?
Với vật liệu mua mới, sạch, đã qua xử lý như perlite, đá bọt, mụn dừa đóng bao thì thường không cần. Giá thể tái sử dụng từ chậu cây đã chết vì bệnh thì nên bỏ đi, hoặc phơi nắng kỹ nhiều ngày, không dùng lại cho cây quý.
Một mẻ giá thể trộn sẵn để được bao lâu?
Hỗn hợp không có phân có thể để lâu trong bao kín, nơi khô ráo. Hỗn hợp đã có phân hữu cơ và đang ẩm nên dùng trong vài tuần, vì để lâu dễ lên mốc trắng, sinh ruồi đất và mất bớt dinh dưỡng.
Có thể dùng lại giá thể cũ của chậu khác không?
Có, nếu cây cũ khoẻ. Sàng bỏ rễ mục, phơi khô vài ngày, rồi trộn với khoảng một nửa vật liệu mới, nhất là phần làm thoáng và phân trùn. Giá thể cũ thường mịn hơn và nghèo dinh dưỡng hơn so với lúc mới trộn.
Trồng cây trong nhà có cần đất thịt không?
Không bắt buộc. Một ít đất thịt giúp giá thể giữ dinh dưỡng và nặng chân hơn với cây cao dễ đổ, nhưng làm hỗn hợp bí hơn. Với kiểng lá và cây chịu khô trong nhà, bỏ hẳn đất thịt thường an toàn hơn.
Vì sao giá thể mới trồng có mốc trắng trên mặt?
Mốc trắng trên mặt chậu thường là nấm hoại sinh phân huỷ chất hữu cơ, gặp khi giá thể có nhiều phân, ẩm lâu, thiếu gió. Phần lớn không hại cây, chỉ cần để mặt chậu khô hơn, cào bỏ lớp mốc, tăng thông gió là hết.