Với cây cảnh trong chậu, phân trùn quế là loại phân hữu cơ dễ dùng nhất: tơi, gần như không mùi, nhả chậm, khó gây cháy rễ; phân bò, phân dê chỉ dùng khi đã ủ hoai kỹ; bánh dầu (bã đậu phộng) giàu đạm nhưng phải ủ và có mùi, hợp ban công hơn trong nhà. Các mẹo nhà bếp như bã cà phê, vỏ trứng, nước vo gạo, vỏ chuối có góp một ít dinh dưỡng, nhưng không thay được phân, và dùng sai cách thì kéo ruồi đất, mốc, mùi.
Phân hữu cơ hấp dẫn người chơi cây vì cảm giác "sạch" và "tự nhiên". Điều đó đúng một phần: hữu cơ ít nguy cơ bón quá tay, nuôi vi sinh trong giá thể. Nhưng trong chậu, nhất là chậu trong nhà, hữu cơ cũng mang theo vấn đề riêng. Bài này giúp chọn đúng loại, dùng đúng lượng và tách mẹo hữu ích khỏi lời truyền miệng.
Phân hữu cơ làm gì khác phân vô cơ
Phân vô cơ cung cấp dinh dưỡng ở dạng cây hút được ngay hoặc gần như ngay. Phân hữu cơ thì phần lớn dinh dưỡng nằm trong chất hữu cơ, phải được vi sinh vật trong giá thể phân giải dần mới thành dạng cây hút được. Vì vậy phân hữu cơ nhả chậm, nồng độ thấp, phụ thuộc nhiệt độ và độ ẩm: trời ấm, ẩm thì nhả nhanh hơn.
Ngoài dinh dưỡng, phân hữu cơ còn đổi tính chất giá thể: tăng khả năng giữ nước và giữ chất dinh dưỡng, nuôi hệ vi sinh. Đây là lợi ích thật, nhất là với giá thể nghèo như mụn dừa và perlite. Nhưng trong chậu, chất hữu cơ phân huỷ cũng làm giá thể mịn và xẹp dần, tiêu thụ ôxy khi phân giải. Bón hữu cơ quá dày trong chậu kín, ít nắng có thể làm giá thể bí, chua mùi.
Thực tế, nhiều người chơi lâu năm dùng cả hai: một ít phân hữu cơ trong giá thể khi trồng để làm nền, rồi bổ sung phân vô cơ pha loãng hoặc phân tan chậm trong mùa sinh trưởng. Không cần chọn phe; cái cần là biết mỗi loại làm việc gì.
Phân trùn quế: vì sao là lựa chọn đầu tiên cho chậu
Phân trùn là gì. Là chất thải của giun đất ăn rác hữu cơ, phân chuồng; ở nước ta phổ biến nhất là trùn quế, một loài giun nuôi để xử lý chất thải và làm thức ăn chăn nuôi. Phân trùn có dạng hạt tơi, màu nâu đen, mùi đất ẩm.
Ưu điểm trong chậu. Nồng độ dinh dưỡng vừa phải nên khó gây cháy rễ, cấu trúc tơi giúp giá thể thoáng, hầu như không mùi khi đã ủ kỹ. Trộn vào giá thể khi trồng hoặc rải mặt chậu đều được.
Dùng bao nhiêu. Trộn khoảng một phần mười đến một phần năm thể tích giá thể khi trồng. Bón thêm thì rải một lớp mỏng trên mặt chậu, xới nhẹ cho lẫn vào lớp trên, vài tháng một lần trong mùa sinh trưởng.
Điều cần biết. Phân trùn là phân "nhẹ", không đủ nuôi cây hoa ra hoa liên tục hay cây lớn nhanh suốt mùa. Phân trùn ẩm để lâu trong bao kín dễ sinh nấm, ruồi đất; nên mua lượng vừa dùng, để nơi thoáng.
Chọn phân trùn tốt. Tơi, không vón cục to, không lẫn nhiều rác chưa phân huỷ, không mùi hôi, không quá ướt. Bao nặng trĩu nước là đang trả tiền cho nước.
Phân bò, phân dê, phân gà: chỉ dùng khi đã ủ hoai
Phân chuồng tươi chưa phân huỷ khi vào chậu sẽ tiếp tục lên men: sinh nhiệt, sinh khí amoniac, tiêu thụ ôxy, làm thối rễ non, kéo ruồi và ấu trùng. Phân chuồng phải được ủ đến khi hoai mục: không còn mùi hôi nồng, tơi, màu sẫm đều, không còn nhận ra hình dạng ban đầu. Phần lớn phân bò, phân dê bán đóng bao cho cây cảnh đã qua ủ; phân lấy trực tiếp từ chuồng thì không nên dùng cho chậu.
Phân dê dạng viên nhỏ, khô, ít mùi hơn phân bò, được nhiều người chơi hoa hồng, hoa giấy ưa dùng rải mặt chậu. Phân gà giàu đạm và đậm hơn phân bò, phân dê nhiều, dễ gây cháy rễ nếu dùng nhiều; chỉ dùng loại đã ủ kỹ, với lượng nhỏ, và không dùng cho cây trong nhà vì mùi.
Với cây trong căn hộ, phân chuồng dù đã hoai vẫn thường có mùi nhẹ khi ẩm và dễ có ruồi đất. Nếu muốn bón hữu cơ cho cây trong nhà, phân trùn hoặc phân hữu cơ dạng viên đã xử lý thường dễ chịu hơn.
Bánh dầu: phân đạm hữu cơ của người chơi mai, lan
Bánh dầu là bã ép dầu từ đậu phộng (lạc) hoặc một số hạt có dầu khác. Bánh dầu giàu đạm, có lân, kali, là phân quen thuộc của người chơi mai vàng, lan và cây kiểng ở miền Nam. Bánh dầu thô rải trực tiếp vào chậu sẽ phân huỷ, bốc mùi, lên mốc, kéo ruồi kiến, và trong giai đoạn phân huỷ có thể làm nóng, hại rễ.
Cách dùng phổ biến là ngâm ủ: bánh dầu đập nhỏ, ngâm trong thùng nước có nắp, để nhiều tuần cho phân huỷ, khi dùng thì chắt nước pha loãng nhiều lần để tưới. Một cách khác là ủ khô cùng phân trùn, trấu, chế phẩm vi sinh, rồi viên thành viên nhỏ đặt quanh mép chậu. Cả hai cách đều có mùi trong thời gian ủ, nên chỉ hợp sân thượng, sân vườn có chỗ để thùng xa nhà.
Với người ở chung cư, bánh dầu ngâm có mùi rất khó chịu cho hàng xóm; nếu muốn dùng, chọn sản phẩm bánh dầu đã xử lý dạng viên hoặc thay bằng phân hữu cơ khác ít mùi hơn.
Mẹo nhà bếp: cái nào có ích, cái nào là truyền miệng
Tận dụng đồ bếp để bón cây là thói quen tốt nếu hiểu đúng mức tác dụng. Bảng dưới gom các mẹo phổ biến:
| Mẹo | Thực tế | Nếu muốn dùng |
|---|---|---|
| Bã cà phê rải gốc | Bã đã pha gần trung tính, không làm đất chua như nhiều người nghĩ; có một ít đạm. Rải dày thì đóng mảng, mốc, cản nước | Phơi khô, trộn rất ít vào giá thể hoặc cho vào thùng ủ, không rải dày trên mặt chậu |
| Vỏ trứng đập vụn | Chứa nhiều canxi nhưng phân giải rất chậm khi còn mảnh to; tác dụng ngắn hạn gần như không đáng kể | Sấy khô, xay thật mịn, trộn khi phối giá thể; không trông vào nó để chữa thiếu canxi |
| Nước vo gạo | Có một ít tinh bột và dinh dưỡng; để lâu lên men chua, kéo nấm, ruồi đất | Dùng nước vo mới, pha loãng, thỉnh thoảng; không để qua ngày trong chậu trong nhà |
| Vỏ chuối chôn gốc | Có kali, nhưng vỏ chôn trong chậu thối rữa, mốc, kéo ruồi giấm, ruồi đất | Cho vào thùng ủ cùng rác bếp, dùng sản phẩm ủ xong |
| Nước luộc rau | Có một ít khoáng; nếu có muối, dầu mỡ thì hại | Chỉ dùng nước luộc không muối, để nguội, thỉnh thoảng |
| Nước ngâm cá, nước rửa thịt | Giàu đạm nhưng thối nhanh, mùi nặng, kéo ruồi | Không dùng cho chậu trong nhà hay ban công chung cư |
Điểm chung của các mẹo bếp là đưa chất hữu cơ chưa phân huỷ vào chậu. Trong vườn đất rộng, vi sinh xử lý nhanh; trong chậu nhỏ trong nhà, chúng thành chỗ cho nấm và ruồi đất. Ủ trước rồi dùng thành phẩm là cách tận dụng rác bếp an toàn hơn.
Bón hữu cơ trong nhà mà không mùi, không ruồi đất
Ruồi đất (ruồi nấm) là những con ruồi đen nhỏ bay quanh chậu, ấu trùng sống trong lớp giá thể ẩm giàu hữu cơ. Muốn bón hữu cơ trong nhà mà không nuôi chúng:
- Chỉ dùng phân đã hoai hẳn: phân trùn, phân hữu cơ đã xử lý dạng viên. Không dùng phân tươi, rác bếp chưa ủ.
- Trộn phân vào giá thể hoặc vùi nhẹ dưới lớp mặt, không để một lớp phân ẩm phơi trên mặt chậu.
- Phủ mặt chậu một lớp mỏng đá bọt, sỏi nhỏ hoặc cát hạt to sau khi bón. Lớp khô này làm ruồi khó đẻ trứng.
- Để mặt chậu khô vài phân giữa hai lần tưới. Ấu trùng ruồi đất cần lớp mặt ẩm liên tục.
- Bón ít mà thưa. Một lượng nhỏ mỗi vài tháng ít mùi hơn nhiều so với một lớp dày một lần.
- Nếu đã có ruồi đất, ngừng bón hữu cơ một thời gian, để mặt chậu khô, dùng bẫy dính vàng bắt ruồi trưởng thành. Cách xử lý chi tiết thuộc danh mục sâu bệnh cây cảnh.
Phân hữu cơ đóng bao và phân vi sinh: đọc bao bì thế nào
Hàm lượng hữu cơ và NPK. Bao phân hữu cơ thường ghi phần trăm chất hữu cơ và NPK tổng. Con số NPK của phân hữu cơ thấp hơn nhiều so với phân vô cơ; đó là bản chất, không phải phân kém. Đừng so hai loại chỉ bằng ba con số này.
Độ ẩm. Bao có độ ẩm cao thì nặng mà ít chất. Phân khô, tơi, không vón là dấu hiệu đã ủ và sấy kỹ.
Phân hữu cơ vi sinh. Là phân hữu cơ có bổ sung vi sinh vật có ích, như nhóm vi khuẩn cố định đạm, phân giải lân, nấm đối kháng. Vi sinh vật sống cần điều kiện bảo quản và hạn dùng; bao để lâu ngoài nắng nóng thì mật độ vi sinh giảm. Đọc ngày sản xuất, hạn dùng.
Dạng viên. Phân hữu cơ ép viên ít bụi, ít mùi, dễ rải mặt chậu, nhả chậm hơn dạng bột. Hợp cây trong nhà và ban công chung cư hơn các dạng bột ẩm.
Lời quảng cáo. Những câu như "trị dứt mọi bệnh", "cây lớn gấp đôi" là dấu hiệu nên đọc kỹ phần thành phần thay vì tin phần lời. Phân bón tốt giúp cây khoẻ, không thay được ánh sáng, nước và giá thể đúng.
Lịch bón hữu cơ tham khảo theo nhóm cây chậu
Khung dưới là cách nhiều người chơi cây dùng phân hữu cơ làm nền, kết hợp phân khác khi cần. Tần suất chỉ mang tính định hướng, chỉnh theo mức sinh trưởng thực tế của cây:
| Nhóm cây | Khi trồng | Trong mùa sinh trưởng | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Kiểng lá trong nhà | Trộn phân trùn vào giá thể | Rải mỏng phân trùn hoặc phân viên vài tháng một lần | Ưu tiên loại không mùi, vùi dưới lớp mặt |
| Cây hoa ban công | Trộn phân trùn hoặc phân bò hoai | Phân dê, phân viên mỗi một hai tháng, kèm phân pha nước khi ra hoa | Cây ăn phân nhiều, hữu cơ đơn thuần thường không đủ |
| Mai, lan, cây kiểng ngoài sân | Phân hoai trong giá thể | Nước bánh dầu đã ủ pha loãng hoặc viên bánh dầu đặt mép chậu | Chỉ nơi có chỗ ủ xa nhà, chịu được mùi |
| Sen đá, xương rồng | Rất ít hoặc không | Gần như không cần hữu cơ | Hữu cơ nhiều làm giá thể giữ ẩm, dễ thối |
Khi cây đang bệnh, đang úng, vừa thay chậu, hãy bỏ qua lịch và chờ cây ổn định. Phân hữu cơ ít rủi ro nhưng không phải không có rủi ro trong chậu nhỏ.
Câu hỏi thường gặp
Phân trùn quế có cần trộn thêm phân khác không?
Với kiểng lá trong nhà lớn chậm, phân trùn bón định kỳ có thể đủ. Với cây hoa ra hoa liên tục, cây lớn nhanh ngoài nắng, nên bổ sung phân tan chậm hoặc phân pha nước, vì phân trùn có nồng độ dinh dưỡng thấp.
Bã cà phê có làm đất chua cho cây ưa chua không?
Bã cà phê đã pha thường gần trung tính, vì phần lớn chất chua đã tan vào ly cà phê. Muốn làm chua giá thể cho cây như đỗ quyên, cần dùng vật liệu khác hoặc phân dành cho cây ưa chua, không trông vào bã cà phê.
Phân hữu cơ có làm cây bị cháy rễ không?
Ít hơn phân vô cơ nhiều, nhưng vẫn có thể nếu dùng phân chưa hoai, phân gà đậm, bánh dầu chưa ủ, hoặc dùng quá nhiều trong chậu nhỏ. Phân hoai, liều vừa phải thì rất an toàn.
Có thể tự ủ phân từ rác bếp ở chung cư không?
Được với thùng ủ kín kiểu có van xả nước, hoặc thùng nuôi trùn nhỏ, đặt ở ban công. Cần cân bằng rác ướt và vật liệu khô như mùn cưa, lá khô, giấy xé nhỏ; không cho thịt, cá, dầu mỡ để tránh mùi.
Mốc trắng xuất hiện sau khi bón phân hữu cơ có hại không?
Thường là nấm hoại sinh phân giải chất hữu cơ, không hại cây trực tiếp. Nó cho biết mặt chậu đang ẩm và giàu hữu cơ. Cào bỏ, để mặt chậu khô hơn và tăng thông gió là đủ.
Dùng nước vo gạo tưới cây mỗi ngày có tốt không?
Không nên. Lượng dinh dưỡng rất ít, còn tinh bột dư làm giá thể dễ lên men, sinh mốc, ruồi đất, nhất là chậu trong nhà. Thỉnh thoảng dùng nước vo mới, pha loãng thì vô hại.